Pyrethrum & pyrethroïden bij katten: Waarom ze levensgevaarlijk zijn

Een goedbedoelde bescherming tegen teken en vlooien kan voor je huistijger snel een dodelijke val worden. Steeds weer komen er diergeneeskundige noodgevallen voor omdat katteneigenaren per ongeluk een spot-on-preparaat dat voor honden is toegelaten, bij hun kat gebruiken. De reden voor deze dramatische incidenten zijn werkzame stoffen uit de groep van de pyrethrinen en pyrethroïden (zoals bijvoorbeeld permethrine). Terwijl honden deze stoffen in de regel probleemloos verdragen, reageren katten er extreem gevoelig op. Maar waarom is dat zo? Het antwoord ligt diep in de lever van de kat verborgen. In dit artikel lees je waarom de stofwisseling van katten deze insecticiden niet kan verwerken, hoe het zenuwgif in het lichaam werkt en wat je in een absoluut noodgeval moet doen.

De biologische reden: De glucuronideringszwakte van de kat

Om te begrijpen waarom pyrethrum en zijn synthetische verwanten zo gevaarlijk zijn voor katten, moeten we de stofwisseling van de dieren nader bekijken. Wanneer een zoogdier een lichaamsvreemde stof (zoals een medicijn of een insecticide) opneemt, is in de eerste plaats de lever verantwoordelijk voor het afbreken van deze stof en het uitscheidbaar maken ervan via de nieren. Een centraal proces hierbij is de zogenaamde glucuronidering.

Katten vertonen echter een soortspecifieke bijzonderheid: ze missen bepaalde enzymen voor de glucuronidering (glucuronosyltransferasen) in voldoende mate^[1]. Deze enzymen zijn normaal gesproken verantwoordelijk voor het binden van toxische moleculen aan glucuronzuur om ze wateroplosbaar te maken, zodat ze via de urine kunnen worden uitgescheiden. Vanwege deze "glucuronideringszwakte" is de kat niet in staat om werkzame stoffen zoals permethrine of natuurlijke pyrethrinen snel genoeg te metaboliseren^[2].

Het resultaat: de werkzame stof hoopt zich op in het organisme van de kat. In plaats van te worden afgebroken, circuleert het zenuwgif in de bloedbaan en passeert het de bloed-hersenbarrière, wat leidt tot massale uitvalsverschijnselen van het centrale zenuwstelsel.

Pyrethrum, pyrethrinen en pyrethroïden: wat is het verschil?

Op de verpakkingen van antiparasitaire middelen staan vaak verschillende, op elkaar lijkende termen. Voor katteneigenaren is het essentieel om deze te onderscheiden, omdat ze allemaal hetzelfde toxische potentieel voor de katachtige stofwisseling hebben:

• Pyrethrum: Dit is het natuurlijke extract dat wordt gewonnen uit de gedroogde bloemhoofdjes van bepaalde chrysantensoorten (Tanacetum cinerariifolium)^[3].
• Pyrethrinen: Dit zijn de zes eigenlijke, van nature voorkomende werkzame stoffen in het pyrethrum-extract (bijv. pyrethrine I en II). Ze vallen onder uv-licht relatief snel uiteen.
• Pyrethroïden: Dit zijn synthetisch in het laboratorium nagebootste werkzame stoffen (zoals permethrine, deltamethrine, cypermethrine). Ze zijn chemisch zo veranderd (bijv. door chlorering) dat ze aanzienlijk stabieler zijn tegen licht en zuurstof en daardoor aanzienlijk langer werken^[4].

Hoe werkt het zenuwgif in het lichaam van de kat?

Zowel natuurlijke pyrethrinen als synthetische pyrethroïden zijn sterke contact- en zenuwgiften. Hun neurotoxische werkingsmechanisme richt zich direct op de zenuwcellen. In de celmembranen van de zenuwbanen bevinden zich zogenaamde spanningsafhankelijke natriumkanalen, die verantwoordelijk zijn voor het doorgeven van zenuwimpulsen.

De werkzame stof blokkeert deze kanalen en voorkomt dat ze zich na een prikkel weer sluiten. Hierdoor stromen er continu natriumionen de cel binnen, wat leidt tot een voortdurende prikkeling van de zenuwcel (de fysiologische Na-instroom wordt verlengd). Dit resulteert in ongecontroleerde, herhaalde ontladingen aan de zenuwmembranen. Wat bij insecten leidt tot een snelle spastische verlamming (het zogenaamde knock-down-effect) en de dood^[5], veroorzaakt bij de kat zeer ernstige neurologische krampen.

Vergiftigingsroutes: Hoe komen katten in contact met de werkzame stof?

De vergiftiging van katten met pyrethroïden, met name permethrine, is helaas geen zeldzaam verschijnsel. Vakinstanties waarschuwen al jaren voor vergiftigingsgevallen bij katten^[6]. Het werkelijke aantal gevallen ligt waarschijnlijk veel hoger. De contactroutes zijn meestal terug te voeren op onwetendheid of onoplettendheid in huis:

1. Direct onjuist gebruik van spot-ons voor honden

De veruit meest voorkomende oorzaak is het direct aanbrengen van een spot-on voor honden op de huid van de kat. Spot-on-preparaten voor honden bevatten extreem hoge concentraties permethrine (vaak rond de 500 mg/ml). Omdat voor een kat doses van minder dan 100 mg per kg lichaamsgewicht al letaal (dodelijker) kunnen zijn, is de inhoud van één kleine hondenpipet voldoende om een kat van 5 kg te doden.

2. Secundair contact door samenleven met honden

Een vaak onderschat risico bestaat in huishoudens met meerdere dieren. Als een hond volgens de voorschriften is behandeld met een permethrinehoudende spot-on, vormt hij de eerste dagen een wandelend gevaar voor de kat in huis. Als de kat dicht tegen de hond aan gekropen in dezelfde mand slaapt of aan sociale vachtverzorging doet (het likken van de hondenvacht), neemt ze de werkzame stof oraal of dermaal op. De orale opname door likken leidt tot een bijzonder snelle verspreiding van het gif in de bloedbaan.

3. Omgevingssprays en textielbehandelingen

Pyrethroïden behoren tot de moeilijk vluchtige organische stoffen (SVOC). Ze blijven lang aanwezig op de oppervlakken waarop ze zijn gespoten. Als er in een huishouden met katten insectensprays voor textiel, tapijten of tegen mieren worden gebruikt die permethrine of cypermethrine bevatten, kan de kat de werkzame stof via de pootjes opnemen en bij het daaropvolgende wassen inslikken.

Symptomen van een permethrinevergiftiging herkennen

De tijdspanne tussen het contact en het uitbreken van de symptomen varieert sterk. Als het middel alleen op de huid is aangebracht, kan het tot 72 uur duren voordat de kat afwijkingen vertoont. Als de kat het middel echter heeft opgelikt, treden de vergiftigingsverschijnselen vaak al na enkele minuten of uren op.

Omdat het gif direct het centrale zenuwstelsel aanvalt, zijn de symptomen dramatisch en onmiskenbaar:

• Spiertrekkingen en tremor: Fijn trillen van de huid, dat uitbreidt naar een gegeneraliseerde beving van het hele lichaam.
• Toevallen: Ernstige, epilepsieachtige aanvallen.
• Ataxie: Massale coördinatiestoornissen; de kat wankelt, valt om of kan niet meer staan.
• Hypersalivatie: Extreem sterke, oncontroleerbare speekselvloed (kwijlen).
• Hyperesthesie: Extreme overgevoeligheid voor aanraking, licht of geluid.
• Braken en diarree: Bijkomende symptomen van de enorme stress en de orale opname.
• Temperatuurproblemen: Sterke stijging (hyperthermie) of daling (hypothermie) van de lichaamstemperatuur.

Diergeneeskundige behandeling: Een race tegen de klok

Er is geen specifiek tegengif (antidotum) tegen pyrethrinen of pyrethroïden. De diergeneeskundige behandeling is er daarom op gericht de symptomen te beheersen totdat de lever van de kat het gif moeizaam heeft afgebroken. Dit vereist meestal een verblijf van meerdere dagen in de dierenkliniek.

Ter stabilisatie worden krampstillende medicijnen (anticonvulsiva zoals diazepam of fenobarbital) en centraal werkende spierverslappers (zoals methocarbamol) intraveneus toegediend. Bij orale opname kan het toedienen van actieve kool helpen om gif dat zich nog in het maag-darmkanaal bevindt, te binden. Sommige dierenklinieken zetten daarnaast lipideninfusies (lipidemulsies) in. Omdat permethrine sterk vetoplosbaar is, moeten deze lipiden de werkzame stof in het bloed binden en zo het herstel ondersteunen.

Als de kat de acute vergiftigingsfase door intensieve diergeneeskundige zorg overleeft, is in de regel een volledig herstel zonder neurologische restverschijnselen te verwachten.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Conclusie

De glucuronideringszwakte maakt katten extreem gevoelig voor insecticiden uit de groep van pyrethrines en pyrethroïden. Wat voor honden een effectieve bescherming tegen teken en vlooien is, betekent voor katten acuut levensgevaar. Als katteneigenaar moet je bij de aankoop en het gebruik van anti-parasitaire middelen uiterst voorzichtig zijn. Lees altijd nauwkeurig de bijsluiter en gebruik nooit producten die expliciet voor honden zijn bestemd. Meer over de werkzame stof permethrine lees je in ons artikel Permethrine en de bijwerkingen ervan. Als je een hond en een kat samen houdt, moet je bij twijfel bij de hond volledig afzien van permethrinehoudende middelen om je kat te beschermen tegen een dodelijke secundaire vergiftiging.

Gebruik biociden voorzichtig. Lees vóór gebruik altijd het etiket en de productinformatie.