Hoe schadelijk zijn schorskever voor onze bossen?
Schorskever (Scolytinae) behoren tot de gevaarlijkste plaaginsecten in Europa. Ondanks hun minimale omvang zijn de kleine kevers in staat om hele sparrenbossen te vernietigen. Wanneer er sprake is van een grote populatie van deze plaagdieren, zoals in Duitse bossen sinds enkele jaren het geval is, is er groot gevaar. Snel handelen is nu noodzakelijk. Want als we dit probleem niet onder controle krijgen, ziet het er slecht uit voor onze bossen.
Wat zijn schorskevers?
Schorskevers behoren tot de familie van de snuitkevers (Curculionidae). Ze zijn circa twee tot acht millimeter groot en bruin-zwart van kleur. Bij een massale plaag vernietigen de insecten hele bossen in een handomdraai. Maar hoe kan zo'n minuscuul wezen duizenden gigantische bomen op de knieën dwingen?
Met behulp van hun kaken boren de plaagdieren zich door de schors van naaldbomen en leggen daar hun eieren af. Voor de boom is dit bijna een doodvonnis. Want niet alleen de volwassen kevers, maar ook hun larven richten door hun vraat onherstelbare schade aan in het voor de boom zo levensbelangrijke bastweefsel.
Is het bos gezond en heersen er optimale klimatologische omstandigheden, dan reageren de sparren met harsvloed. Problematisch wordt het wanneer er sprake is van een massale plaag van de insecten. Lange droogteperiodes, die inmiddels door de heersende klimaatverandering ook in onze breedtegraden steeds vaker voorkomen, doen de rest. Het afweermechanisme van de bomen faalt en er ontstaat massale sterfte in de bossen.
Welke soorten schorskevers zijn er?
Rond de 6000 verschillende soorten schorskevers bevolken onze planeet.
Daarvan zijn er honderdtien in Duitsland inheems. De meeste daarvan zijn niet echt het vermelden waard. Slechts drie soorten vallen op in onze breedtegraden. Twee daarvan richten door hun aanwezigheid zelfs zeer grote schade aan.
De letterzetter
De letterzetter (Ips typographus) is het belangrijkste plaaginsect onder de drie exemplaren en vereist de meeste aandacht. Hij valt bij voorkeur de stam aan van middeloude en oude sparren, die meer dan vijftig tot zestig jaarringen hebben.
De koperpoetser
Deze soort schorskever (Pityogenes chalcographus) stort zich op dunne stamdelen in de kroon van sparren en op jonge planten. Zo kunnen zelfs dunne takken vanaf een diameter van drie centimeter voor de plaagdieren interessant zijn als broedplaats.
De gestreepte houtkever
Dit plaagdier (Trypodendron lineatum) valt afstervende bomen aan evenals gekapt naaldhout en resthout. Bij een aantasting verliest het gevelde hout aanzienlijk aan waarde. Een gevaar voor onze bossen is hij echter niet.
Letterzetter & koperpoetser – Uiterlijk en levenswijze van de plaagdieren
De letterzetter en de koperpoetser bezitten een gepantserd lichaam. Bij nadere beschouwing valt op dat het halsschild (Pronotum) zich beschermend over het kopgedeelte van de plaagdieren uitstrekt.
Hoewel schorskevers tot de familie van de snuitkevers behoren, is een snuit bij sommige van de insecten slechts nog rudimentair herkenbaar en bij sommige zelfs volledig verdwenen. Verdere opvallende kenmerken zijn:
De letterzetter, ook wel bekend als de «Grote sparrenschorskever», wordt tussen 4,5 tot 5,5 millimeter groot en heeft een bruine lichaamskleur. Zijn lichaam is cilindervormig en wordt naar achteren toe iets breder. Een bijzonder kenmerk zijn zijn getande dekschilden.
De koperpoetser of ook wel «Kleine sparrenschorskever» genoemd, wordt tussen 1,6 tot 2,9 millimeter groot. Zijn lichaam heeft een cilindrische vorm en een koper- tot roodbruine kleur. Opvallend zijn zijn glanzende dekschilden, die aan de randen eruitzien alsof ze gerafeld zijn.
De letterzetter – Voorkomen en levenswijze van het gevaarlijke plaagdier
De letterzetter vermenigvuldigt zich in een razendsnel tempo. Precies dit feit maakt hem zo gevaarlijk voor de bosbouw. Zodra het in het voorjaar langzaam warmer wordt en de thermometer de 16 graden grens bereikt, ontwaakt de schorskever uit zijn winterslaap en begint zijn vliegtijd. Uitgehongerd en klaar voor de paring gaan de plaagdieren op zoek naar de perfecte broedplaats. Over het algemeen vinden de insecten snel wat ze zoeken. Ze vestigen zich bij voorkeur op verzwakte naaldbomen (fijnsparren) en boren zich, zonder ook maar een seconde te verspillen, in de schors van de bomen.
Daar beginnen de mannetjes met de bouw van een zogenaamde rammelkamer. Deze vormt het centrale deel van het broedsysteem en dient om de vrouwtjes aan te lokken en vervolgens te bevruchten. Eenmaal succesvol bevrucht, vreten de vrouwtjes zich zijwaarts van het broedsysteem door de schors. De ontstane moedergangen dienen de vrouwelijke letterzetters vervolgens voor het leggen van eitjes.
Larven van de letterzetter
De larven van de kevers ontwikkelen zich met een gigantische snelheid. Zo doorlopen ze in slechts zes weken alle stadia van hun ontwikkeling. Het enige wat ze in hun ontwikkelingsfase doen, is eten.
Een gemiddeld broedsysteem bezit circa veertig larvengangen. Als men bedenkt dat twintig van de vraatzuchtige larven hoogstwaarschijnlijk vrouwelijk zijn en deze eveneens bijdragen aan het behoud van hun soort, kan iedereen zich voorstellen wat deze snelle vermenigvuldiging voor het bos betekent. Want in juli en augustus evenals in september vindt er een nieuwe vlucht van de letterzetters plaats. Zo zorgt een enkel vrouwtje voor ongeveer 100.000 tot 250.000 nakomelingen per jaar. Zelfs de sterkste fijnspar is niet opgewassen tegen een massale aantasting als deze en sterft af.
De koperpoetser – belangrijke informatie over voortplanting en levenswijze
De koperpoetser verspreidt zich iets langzamer. De eerste vliegtijd van de insecten begint gewoonlijk begin mei. Ook de koperpoetsers ontwaken dan uit hun winterslaap en gaan op zoek naar naaldbomen die niet meer zo goed in het sap staan.
Het voortplantingsritueel is vergelijkbaar met dat van de letterzetter. Ook hier leggen de mannetjes onder de boomschors een rammelkamer aan. De door feromonen aangelokte vrouwtjes worden bevrucht, boren zich zijwaarts van het centrale broedsysteem drie tot zes larvengangen en leggen daar hun eitjes af.
Larven van de koperpoetser
Na enkele weken komen de larven al uit, die na een korte verpopping geslachtsrijp zijn en zich eveneens kunnen vermenigvuldigen.
Van juli tot augustus vindt er dan een tweede vlucht van de koperpoetsers plaats. Gezien het feit dat deze soort schorskever met twee generaties per jaar evenals een kleiner broedsysteem voor minder nakomelingen zorgt, blijven ze in hun verspreiding achter bij de letterzetter.
Toch is de koperpoetser niet minder gevaarlijk. Vanwege hun kleinere lichaamsgrootte kunnen de insecten houtsoorten aantasten die voor de iets grotere letterzetter ontoegankelijk zijn. Zo vestigt de koperpoetser zich bij voorkeur op jonge fijnsparren of in de dunnere takken van de boomkronen.
Schorskevers zijn uiterst koudebestendig. Ook temperaturen onder nul kunnen de plaagdieren niets maken. Zo overwinteren de insecten onder de schors van bomen of in de beschutte bodemlaag. Hun gemiddelde levensverwachting bedraagt ongeveer twee jaar.
Waarom is de schorskever zo gevaarlijk voor het bos?
Als er sprake is van een massale aantasting door de plaagdieren, wordt het hachelijk. Waarom de kleine insecten grote bomen op de knieën kunnen krijgen, is snel uitgelegd. Zodra schorskevers uit hun winterslaap ontwaken, gaan ze linea recta op zoek naar optimale broedplaatsen. In de meeste gevallen vinden ze snel wat ze zoeken en vermenigvuldigen ze zich sneller dan men lief is.
Doordat de kleine larven en de jonge dieren zich door de zogenaamde bast van de bomen vreten, richten ze een enorme schade aan. De bast bevindt zich tussen de boomschors en het spint, precies op de plek waar de geleidingsvaten van de planten zich bevinden. Als dit gebeurt, ontstaat er een tekort aan voedingsstoffen voor de boomwortels: de transportroute voor de in de naalden gevormde levensnoodzakelijke voedingsstoffen (assimilaten) is dan onderbroken. Bij een sterke aantasting door de letterzetter wordt ook het watertransport naar de boomkruinen zo immens verstoord, dat de gehele boom simpelweg afsterft.
Afgestorven houtgewassen met rode naalden en afbladderende schors, die door de plaaginsecten al zijn verlaten, worden niet nogmaals aangetast.
Letterzetter – welke bomen vindt hij het fijnst?
Letterzetters kiezen hun broedplaatsen op basis van verschillende criteria. Zo reageert de koperwiek op geursignalen die vooral door reeds beschadigde houtgewassen worden verspreid.
Omdat de voor de bosbouw zo gevaarlijke letterzetter fijnsparren verkiest, zijn naaldhoutgewassen extra kwetsbaar. Maar ook loofbomen zijn niet veilig voor de vraatzuchtige kevers en hun larven. Zo zijn minder bekende soorten zoals de eikenbastkever (Scolytus intricatus), de berkenbastkever (Scolytus ratzeburgi) en de fruitboomkever (Scolytus rugulosus) vooral op loofbomen aan te treffen. De volgende exemplaren worden in het bijzonder getroffen:
Naaldbomen- Fijnspar (Picea abies)
- Zilverspar (Abies alba)
- Den (Pinus)
- Lork (Larix decidua)
- Jeneverbes (Juniperus)
- Douglasspar (Pseudotsuga menziesii)
- Levensboom (Thuja)
Loofbomen
- Esdoorn (Acer)
- Es (Fraxinus exelsior)
- Iep (Ulmus)
- Beuk (Fagus)
- Eik (Quercus)
- Berk (Betula)
Fruitgewassen
- Kersenboom (Prunus avium)
- Appelboom (Malus domestica)
- Meidoorn (Crataegus)
- Kweepeer (Cydonia oblonga)
Letterzetters bestrijden – welke methoden zijn er?
De enige maatregel die de letterzetter in toom houdt, is een schone bosbouw. Want waar alle middelen falen, kan het plaagdier alleen worden gestopt door zijn broedmateriaal te ontnemen. Zo moeten besmette bomen worden gekapt en vervolgens onder de strengste voorzorgsmaatregelen worden afgevoerd.
Maar letterzetters vestigen zich niet alleen in Duitse bossen. Ook in de eigen tuin kan er sprake zijn van een aantasting. Zodra dit is vastgesteld, moet er direct worden gehandeld. Meestal hebben de insecten zich al onder de schors van de boom genesteld. Het gebruik van insecticiden, huismiddeltjes of andere substanties is dan zinloos en gegarandeerd zonder succes. Ook hier is er dan maar één mogelijkheid om de letterzetter te bestrijden: de besmette bomen moeten worden gekapt.
Voordat getroffen tuinbezitters tot actie overgaan, moet de aantasting bij de plaatselijke gemeente of stadsadministratie worden gemeld . Ook contact opnemen met de bevoegde bosbouwinstantie is zinvol. Daar krijgen tuinbezitters alle nodige informatie over de verdere aanpak.
Letterzettervallen – zinvol of contraproductief?
Feromonvallen dienen de boswachter voor het monitoren van plaaginsecten. Mits correct geplaatst, leveren ze de vakman relevante informatie over het zwermverloop en over de intensiteit van een aantasting. Als effectieve bestrijdingsmaatregel zijn de vallen vanwege de geringe vangst echter zinloos.
Voor tuinbezitters zijn feromonvallen niet geschikt in de strijd tegen de letterzetter. Vanwege het feit dat er tussen de bomen een minimale afstand van één boomlengte zou moeten zijn, is deze methode sowieso niet uitvoerbaar. Particulieren die desondanks proberen om met behulp van feromonvallen de reeds aanwezige letterzetters te lijf te gaan, bereiken in de meeste gevallen een domino-effect: de lokstofvallen bestrijden het plaagdier namelijk niet, ze lokken alleen nog meer van de vraatzuchtige insecten aan.
Letterzetters in huis – hoe komt het plaagdier daar en hoe weer naar buiten?
Feit is: letterzetters zijn insecten die vers hout verkiezen en tasten uitsluitend bomen of vers gekapt materiaal aan. Is het hout droog, dan bevat het geen noodzakelijke voedingsstoffen meer en is het voor het vraatzuchtige plaagdier oninteressant. Bovendien leggen de insecten hun eieren alleen onder de boomschors af. Nog een feit dat een aantasting in huis of het appartement bijna onmogelijk maakt. Mocht het toch gebeuren dat letterzetters met besmet haardhout naar binnen komen, dan is dit geen reden voor paniek. Het is voldoende om de uitgekomen dieren te verzamelen.
Om uitzonderlijke situaties zoals deze te voorkomen, is het raadzaam om uitsluitend hout zonder schors als haardhout te gebruiken.
Letterzetters in de tuin – welke preventieve maatregelen bieden bescherming?
Een langdurige bescherming tegen de letterzetter bestaat niet. Vanwege zijn snelle voortplanting hebben de bosbouw en hobbytuiniers inmiddels alleen nog de mogelijkheid om hem enigszins onder controle te houden.
Zoals reeds vermeld, verspreiden vooral aangetaste fijnsparren, maar ook andere zieke houtgewassen een geur die letterzetters met behulp van hun voelsprieten waarnemen en die hen magisch aantrekt. Zo bieden bomen die lijden onder droogtestress en een tekort aan voedingsstoffen de perfecte broedomstandigheden voor de plaagdieren. Tuinbezitters die een aantasting willen tegengaan, moeten zorgen voor een continue boomverzorging. De volgende maatregelen zijn zinvol:
- Naald- en fruitbomen moeten in de lente en in de zomer bemest worden.
- Bij droogte is regelmatig water geven van de bomen een must. Wateroverlast moet echter worden vermeden.
- Kaliummeststof in de herfst zorgt voor een optimale winterhardheid van de houtgewassen.
- In de lente moet al het beschadigde hout uit de tuin worden verwijderd.
- Wonden aan het hout bestrijken met boomwas.
Belangrijk: bomen mogen nooit radicaal worden teruggesnoeid, omdat verzwakte houtgewassen de plaagdieren aantrekken!
Letterzetters – welke natuurlijke vijanden zijn dol op dit plaagdier?
Ook letterzetters moeten oppassen voor natuurlijke vijanden. Maar wat de een schaadt, is de ander tot nut. Belangrijke natuurlijke vijanden van de koperpoets en dergelijke zijn:
- Bij diverse vogelsoorten staan letterzetters op het menu. Raven en spechten lusten ze bijzonder graag.
- Insecten zoals onder andere mierenkevers, jachtkevers en schorsknaagkevers zorgen eveneens voor lagere populaties van de letterzetter.
- Ook sluipwespen en bronswespen behoren tot de belangrijke natuurlijke vijanden.
Om eigen tuinen zo letterzettervrij mogelijk te houden, moet het gebruik van insecticiden absoluut worden vermeden. Ook het ophangen van nestkastjes voor vogels en zogenaamde insectenhotels maken het leven van de letterzetter lastiger. Mocht er toch sprake zijn van een massa-aantasting door de letterzetter, dan hebben ook natuurlijke vijanden geen kans om het gevaarlijke plaagdier in toom te houden.
-
Nuttige bronnen & verdere links
- https://www.wald.de/forstwirtschaft/waldschutz/borkenkaefer/
- https://utopia.de/ratgeber/borkenkaefer-erkennen-bekaempfen-baeume-retten/
- https://www.forstpraxis.de/kleines-einmaleins-des-borkenkaefers/
- https://www.stmelf.bayern.de/wald/waldschutz/borkenkaefer/index.php
Reacties (0)
Schrijf een reactie
Reacties worden gecontroleerd voor publicatie.