Vier dagen na het schilderen stonden we voor de verse, stralend witte muur – en zagen we wit dons. Fijne, stervormige plukjes, op sommige plekken zo dicht dat het oppervlak er behaard uitzag. Mijn eerste gedachte als deskundige op het gebied van schimmelbestrijding was dezelfde als bij iedereen: Is dit witte schimmel? Na alles wat we konden meten en controleren, zijn het zoutuitbloeiingen – de duidelijkste aanwijzing werd uiteindelijk geleverd door een eenvoudige spuitfles met water. Hoe we tot die conclusie zijn gekomen – en waar de grenzen van elke individuele test liggen – laat ik hier transparant zien met onze originele foto's en de relevante vakbronnen.
In één oogopslag
- Spuittest: Besproeid met water vielen de plukjes direct in elkaar. Dat is typisch voor in water oplosbare zoutkristallen – schimmeldraden zijn daarentegen waterafstotend.[5][16]
- Ondergrond: Verse silicaatverf heeft een pH-waarde van ongeveer 11. Boven een pH van 11 groeien schimmels volgens het Umweltbundesamt "zo goed als niet meer".[1][10]
- Tijd: Vier dagen is erg kort voor zoveel zichtbare begroeiing op stucwerk. Alleen al voor de kieming zou daarvoor een constant zeer hoge oppervlaktevochtigheid nodig zijn.[1][3]
- Bekend fenomeen: Bij het uitharden van silicaatverven ontstaan onvermijdelijk alkalizouten, die als een witte sluier of dons kunnen uitbloeien.[8][9]
- Locatie: De koudste plekken in de kamer waren vrij – een aanwijzing, maar geen bewijs.
- Zekerheid: Een plakbandpreparaat onder de microscoop of een laboratoriumtest.[1]
De casus: vers geschilderd – en vier dagen later wit dons
Ons huis is een oud pand van baksteen en zit midden in een renovatie. Om de casus te kunnen plaatsen, hier de uitgangssituatie:
- Metselwerk: spouwmuur van baksteen, de spouw is gevuld met inblaasisolatie (kernisolatie). Buitenisolatie is gepland, maar nog niet uitgevoerd.
- Binnenstucwerk: gipsstuc en gipsplamuur – onder een silicaatverf niet helemaal ideaal, maar bij kernisolatie en latere buitenisolatie onkritisch, zolang het oppervlak dampopen blijft.
- Schilderwerk: passende voorstrijk en een hoogwaardige sol-silicaat-binnenverf (pH ca. 11, zeer dampopen).[10]
- Raamdagkanten: aan de binnenzijde geïsoleerd met dampopen minerale isolatieplaten (cellenbeton) resp. calciumsilicaatplaten en meegeschilderd.
- Binnenklimaat: onbewoond, ongeveer 18–19 °C. Tegelijkertijd werden de kelder en de begane grond vers gestuct – er was dus aanzienlijk meer vocht in de lucht dan in een bewoond huis.
Ongeveer vier dagen na het schilderen verschenen de eerste witte plekken, enkele dagen later waren het hele velden – op de muuroppervlakken en ook op de geïsoleerde dagkanten.
Zo zag de aanslag er van dichtbij uit
Van dichtbij wordt duidelijk waarom men hier direct aan schimmel denkt: de plukjes groeien stervormig vanuit één punt, zien er donzig uit en werpen schaduwen in strijklicht – ze steken dus ruimtelijk uit vanaf de muur. Precies zo beschrijft het zoutonderzoek echter ook het zogenaamde zoutdons: "zeer losse, wol- of watachtige zoutuitbloeiingen, bestaande uit meestal gebogen haarkristallen", en de zoutlaag, die "vaak pas in strijklicht goed zichtbaar" is.[5]
Meer opnames uit de ruimte (tik om te vergroten):
Nog een verwarrende situatie: vezels van de verfroller
Op één plek werden draadjes gevonden, met aan het uiteinde een wit bolletje – op het eerste gezicht een sporendrager, zoals sommige schimmels die vormen. Zeer waarschijnlijk zijn het echter vezels van een nieuwe verfroller, die tijdens het schilderen zijn losgekomen en mee zijn overgeschilderd. De draden zijn aanzienlijk dikker dan schimmeldraden, liggen gebogen plat op de ondergrond en zijn met dezelfde verf bedekt. Het bolletje is een enkel verfdruppeltje aan het uiteinde van de vezel; bij een kopjeszwam zouden daarentegen veel flinterdunne dragers dicht naast elkaar staan. Met een pincet kan dit worden gecontroleerd: een rollervezel is taai en kan in zijn geheel worden verwijderd.
Vermoeden van schimmel? Niet met blote handen aanraken
Zolang niet duidelijk is of het schimmel is, mag u de aanslag niet met blote handen aanraken en geen stof opwervelen. Tot de basisuitrusting behoren vloeistofdichte handschoenen (bijv. nitril) en een nauwsluitende veiligheidsbril. Voor ademhalingsbescherming adviseer ik vanuit de saneringspraktijk minimaal een masker van beschermingsklasse FFP3: Voor werkzaamheden met een hoge schimmelbelasting vereist de DGUV P3-filters en adviseert hiervoor beademingsapparatuur met ventilatorondersteuning (TM3P/TH3P).[15][1] Ik heb de textuur op basis van vakkundige ervaring gecontroleerd en vervolgens mijn handen gedesinfecteerd en gewassen – dit is uitdrukkelijk geen aanbeveling om dit na te doen.
Warmtebeeld: De koudste plekken waren vrij
Schimmel heeft een oppervlak nodig dat gedurende langere tijd vochtig is. Volgens het Umweltbundesamt is 70–80% relatieve vochtigheid direct aan het materiaaloppervlak hiervoor voldoende; het materiaal hoeft niet zichtbaar nat te zijn.[1] Deze oppervlaktevochtigheid stijgt daar waar de muur het koudst is. Daarom begint schimmel doorgaans in hoeken van buitenmuren, bij de raamaansluiting en achter meubels. De DIN 4108-2 vereist om precies deze reden bij koudebruggen een oppervlaktetemperatuur van minimaal 12,6 °C (bij 20 °C en 50% luchtvochtigheid in de ruimte).[4][1]
Het resultaat: de koudste plekken in de kamer – de overgang van de dagkant naar het raamkozijn, de hoek van de kamer en de natuurstenen vensterbank – waren vrij van aanslag. De uitbloeiingen zaten op de muuroppervlakken daartussen en op de aan de binnenzijde geïsoleerde dagkanten.
Eerlijke beoordeling: wat het warmtebeeld laat zien – en wat niet
- De camera meet alleen de oppervlaktetemperatuur. Glas spiegelt, en een enkele opname is alleen zinvol bij een duidelijk temperatuurverschil tussen binnen en buiten.[14][1]
- De muuroppervlakken lagen op grote schaal rond de 13 °C – slechts ongeveer 1 graad boven de koudste plekken. Bij 19 °C kamertemperatuur en 60% luchtvochtigheid zouden ook deze al ongeveer 85–90% oppervlaktevochtigheid hebben gehad (eigen berekening volgens het principe van DIN 4108-2). Precies daarom hebben we de luchtvochtigheid in de ruimte bewaakt en een ontvochtiger geplaatst.
- Raamkozijnen en de natuurstenen vensterbank zijn niet geschilderd. Dat deze vrij zijn, past dus ook bij het feit dat de zouten afkomstig zijn uit het verse verfsysteem.
- Conclusie: Het warmtebeeld spreekt condensatieschimmel tegen, maar is op zichzelf slechts een aanwijzing.
Vochtmeting: meer vocht, minder aanslag
Vervolgens hebben we gemeten met een eenvoudige vochtmeter met kogelkopsonde. Dergelijke apparaten werken destructievrij en tonen een dimensieloze waarde ("digits"), die afhangt van het watergehalte en de dichtheid en ongeveer 2–4 cm diep in het bouwmateriaal reikt.[12]
Interessant is de vergelijking: de plek met de meeste uitbloeiingen vertoonde de lagere waarde. Voor schimmel zou dat ongebruikelijk zijn – die groeit bij voorkeur daar waar het vochtiger is. Voor zoutuitslag klopt het echter wel: volgens onderzoek van Andreas Arnold ontstaan zeer dunne, haarachtige zoutkristallen bij voorkeur op een „bijna droog oppervlak” bij langzame verdamping.[5][6]
Grenzen van de kogelsonde
De weergave is slechts een relatieve vergelijkingswaarde. Ruwe dichtheid, metaal in de ondergrond (zoals hoekprofielen) en met name zouten vervalsen diëlektrische metingen.[12][13] Het Umweltbundesamt (Duitse milieuagentschap) acht dergelijke apparaten, behalve bij zeer vochtige materialen, onvoldoende om te bepalen of schimmel kan groeien.[1] De meting ondersteunt onze beoordeling – bewijzen kan ze die niet.
Haptiek: droog en stoffig
Bij het voorzichtig eroverheen strijken voelde de aanslag droog, stoffig en poederig aan en viel direct uit elkaar; niets was vochtig of plakkerig. Dat past goed bij zoutkristallen. De haptiek alleen is echter niet doorslaggevend: ook schimmel kan poederig aanvoelen zodra deze sporen vormt.[1]
De sproeitest: de pluisjes vallen in elkaar
De duidelijkste aanwijzing werd geleverd door een heel eenvoudige test: ik heb een aangetaste plek met een sproeifles fijn bevochtigd met water. De pluizige structuur is daarbij volledig in elkaar gevallen – van de pluisjes bleef niets over, alleen de normale structuur van de verf.
Precies dat is te verwachten bij zoutuitslag: het bestaat uit fijne, in water oplosbare haarkristallen die bij bevochtiging oplossen en instorten.[5] Schimmel gedraagt zich anders. Schimmeldraden en sporen zijn bedekt met waterafstotende eiwitten (hydrofobines) – het water parelt in druppels af, het pluis blijft staan.[16] Dat alles zo snel oploste, wijst bovendien op een goed oplosbaar zout, zoals alkalizouten uit de verf. Gips lost bijvoorbeeld nauwelijks op.[6]
Zo voert u de sproeitest correct uit
- Draag nitrilhandschoenen, een nauwsluitende veiligheidsbril en een ademmasker van beschermingsklasse FFP3.[15]
- Test slechts een kleine plek ter grootte van een handpalm – maak niet de hele muur nat.
- Bevochtig met een sproeifles (fijne nevel, leidingwater volstaat) vanaf 20–30 cm afstand, niet afspuiten.
- Observeer één tot twee minuten: valt het pluis in elkaar of verdwijnt het, dan wijst dit op zout. Parelt het water in druppels af en blijft het pluis staan, dan wijst dit op schimmel.
- Let op de pluisjes, niet op de muur: veel silicaatverven zijn hydrofoob en laten water uit zichzelf afparelen.[10]
- Markeer de plek en bekijk deze opnieuw na het opdrogen: opgelost zout kan op dezelfde plek opnieuw uitkristalliseren.
De sproeitest is een sterke aanwijzing, maar geen laboratoriumbewijs. Wie het zeker wil weten, laat een monster microscopisch onderzoeken.[1]
Waarom hier zouten uitbloeien
Voor uitbloeiingen zijn drie dingen nodig: oplosbare zouten, vocht in het bouwelement en verdamping. De zouten migreren opgelost met het water naar het oppervlak en blijven daar achter wanneer het water verdampt. Op nieuw metselwerk en vers stucwerk komt dit vaak voor.[7][6] In ons geval kwam alles samen:
- Alkalizouten uit de silicaatverf: Een Zwitsers rapport beschrijft dat bij het uitharden van verf met waterglas "onvermijdelijk" alkalizouten ontstaan. Bij een beperkt zuigende ondergrond treden deze deels als een witte sluier aan het oppervlak op – in dit geval was het kaliumbicarbonaat.[8] Fabrikanten kennen dit fenomeen als "potas-uitbloeiingen".[9]
- Veel bouwvocht en langzame droging: Vers schilderwerk, vers gestuukte kelders en begane grond brengen grote hoeveelheden water in huis. Bij een hoge luchtvochtigheid en lage temperatuur drogen silicaatverven aanzienlijk langzamer.[10][1]
- Zouten in de ondergrond: Gipspleister is zelf een sulfaatbron en oud bakstenen metselwerk kan oplosbare zouten bevatten.[6] Welk zout bij ons uitbloeit, kan alleen een analyse uitwijzen.
- Zeer dampopen verf: De silicaatverf laat waterdamp bijna ongehinderd door.[10] Dat is goed voor de muur, maar betekent dat de verdamping – en daarmee de kristallisatie – direct aan het oppervlak plaatsvindt.
Opvallend is ook: de uitbloeiingen traden eveneens op op de meegeschilderde minerale isolatieplaten en calciumsilicaatplaten van de dagkanten. Deze sterk alkalische platen worden volgens het Umweltbundesamt aanzienlijk minder snel door schimmel gekoloniseerd.[1] Dat de aanslag zowel het pleisterwerk als de isolatieplaat betreft, wijst eerder op het gezamenlijke verfsysteem als bron.
Wat tegen schimmel pleit
- pH-waarde: Verse silicaatverf is met een pH van ca. 11 sterk alkalisch; de fabrikant beschrijft deze als "schimmelwerend, omdat deze van nature alkalisch is".[10] Volgens het Umweltbundesamt groeien schimmels boven een pH van 11 "zo goed als niet meer" – deze werking neemt echter na verloop van tijd af en op stoflagen kan schimmel desondanks groeien.[1]
- Tempo: Volgens het isopleetmodel van het Fraunhofer-Institut für Bauphysik kiemen sporen op pleisterwerk bij 18–19 °C pas bij ongeveer 88% oppervlaktevochtigheid binnen vier dagen (eigen aflezing uit het diagram).[3] Met het blote oog is schimmel meestal pas daarna zichtbaar, wanneer deze sporen vormt.[1]
Zout of schimmel? Zo controleert u het zelf
Voor geen van deze snelle tests bestaat een genormaliseerd voorschrift – ze bieden aanwijzingen, geen bewijzen. In hun totaliteit helpen ze echter goed bij een eerste inschatting:
- Bescherming eerst: Draag nitrilhandschoenen, een nauwsluitende veiligheidsbril en een ademmasker van beschermingsklasse FFP3. Wervel geen stof op.
- Locatie en tijdstip controleren: Schimmel begint op de koudste, vochtigste plekken. Uitbloeiingen treden vaak kort na stuc- of schilderwerk vlakmatig op.
- Met het vergrootglas kijken: Kristallen zijn stijf en glasachtig, schimmel vormt vertakte draden en later vaak gekleurde sporen. De grootte alleen is geen onderscheidend kenmerk.
- Sproeitest met water: Bevochtig een klein plekje fijn met de plantenspuit en observeer één tot twee minuten: zoutpluis valt ineen of lost op, bij schimmel parelt het water eraf en blijft het pluis zitten. Gips lost nauwelijks op en hydrofobe verf laat water zelf afparelen – let op de pluizen, niet op het oppervlak.
- Valkuilen vermijden: Een zuur- of azijntest direct op de muur is weinig betrouwbaar, omdat verf en pleister zelf kalk bevatten. Nitraat-teststrips geven op alkalische silicaatverflagen een fout-positief resultaat.
- Laboratorium of microscoop: Bij twijfel biedt een plakbandpreparaat onder de microscoop of een laboratoriumtest voor oppervlakken uitsluitsel.
| Kenmerk | Zoutuitbloeiing | Schimmel |
|---|---|---|
| Locatie | Op drogende oppervlakken, vaak onafhankelijk van koude plekken | Eerst op de koudste, vochtigste plekken[1] |
| Tijdstip | Vaak kort na stuc-, dekvloer- of schilderwerkzaamheden[7] | Enkele dagen tot weken aanhoudend hoge oppervlaktevochtigheid[1] |
| Uiterlijk | Wit; korsten, puistjes of vezelig zoutpluis[5] | Eerst witachtig vlechtwerk, later vaak grijs, groen of zwart[1] |
| Sproeitest met water | Pluis valt samen, de meeste zouten lossen op (gips nauwelijks) | Water parelt af, schimmeldraden en sporen zijn waterafstotend[16] |
| Ondergrond | Ook op sterk alkalische, verse oppervlakken | Boven pH 11 nauwelijks groei[1] |
| Zekerheid verkrijgen | Zoutanalyse in het laboratorium | Kleefstrip-preparaat onder de microscoop, laboratoriumtest[1] |
Wat wij hebben gedaan – en wat wij aanbevelen
- Luchtvochtigheid in de ruimte bewaakt: Een hygrometer registreert de luchtvochtigheid in de ruimte. Verloopgrafieken over meerdere weken zijn veelzeggender dan losse metingen.[1]
- Luchtontvochtiger geplaatst: Deze draait totdat het nieuwe stucwerk op de begane grond volledig is doorgedroogd – als voorzorgsmaatregel, niet strikt noodzakelijk.
- Gelijkmatig drogen, niet schoksgewijs: Zeer snelle droging kan zouten eerder in de poriën verplaatsen, waar ze meer schade aanrichten dan aan het oppervlak.[17]
- Droog verwijderen: Uitbloeiingen droog afborstelen of opzuigen – niet nat afwassen. Anders lossen de zouten weer op, trekken ze terug in het bouwmateriaal en bloeien ze opnieuw uit.[7] Door bindmiddel veroorzaakte zoutsluiers kunnen ook vanzelf weer verdwijnen.[8]
- Geen schimmelverwijderaar: Bij zout valt er niets te bestrijden. Ook bij echte schimmel zijn biociden volgens het Umweltbundesamt en de DGUV in de regel niet nodig – doorslaggevend is het wegnemen van de vochtoorzaak.[1][15]
- Pas schilderen als alles droog is: Fabrikanten van silicaatverf sluiten ondergronden met zoutuitbloeiingen uitdrukkelijk uit.[10][9]
Komen uitbloeiingen maandenlang steeds terug, dan is de ondergrond permanent met zout belast. In dat geval moeten de vochtbron en het type zout worden onderzocht en is eventueel een saneringsstucsysteem nodig.[9]
Foto uploaden en controleren: AI-analyse en schimmelcheck
Wij hebben onze eigen foto's ook door onze gratis AI-fotoanalyse gehaald. Bij witte, pluizige of stervormige aanslag op stucwerk geeft deze bewust de melding „Niet eenduidig: zoutuitbloeiing of witte schimmel” – want op basis van een foto alleen is dat niet met zekerheid te onderscheiden. De AI beschrijft wat ze ziet (bij ons bijvoorbeeld „stervormig stralende naaldkristallen, puur wit zonder pigment”), stelt als eerste onderscheidende test de sproeitest voor en raadt in dit geval geen schimmelmiddelen aan. Alleen bij duidelijk korstige, poederige uitbloeiingen zoals salpeter op keldermuren luidt het resultaat direct „zoutuitbloeiing”.
Daarna leidt onze schimmelcheck u met een paar korte vragen verder – over vindplaats, structuur, sproeitest, veegtest en ontstaan – en sluit ook andere verwarringen zoals kalk of fogging uit. U vindt beide direct onder dit artikel en op onze pagina Schimmel herkennen per foto.
Duidelijkheid per laboratoriumtest
Wie zekerheid wil, ontkomt niet aan een monster. Het Umweltbundesamt adviseert voor de vraag of het „daadwerkelijk om schimmel” gaat, een kleefstrip-preparaat met aansluitende microscopie – dat wordt uitgevoerd door deskundigen en laboratoria.[1] Voor thuis zijn er twee wegen:
- Schimmeltest oppervlak met laboratoriumanalyse: U neemt een afdruk- of uitstrijkmonster direct van de aanslag, het laboratorium kweekt dit op en bepaalt de gegroeide schimmelsoorten. Groeit er uit de aanslag praktisch niets, dan is dat een duidelijke aanwijzing tegen een actieve besmetting. Groeit er wel iets, dan kunt u het resultaat het beste laten duiden door vakmensen – want sporen nestelen zich overal, ook op niet-besmette oppervlakken.[1]
- Schimmeltest complete set (binnenlucht en oppervlak): zinvol als het muf ruikt of als verborgen schimmel wordt vermoed.
Bij grotere schade, waterschade of een geschil met de verhuurder helpt een beoordeling ter plaatse. Vakmensen bij u in de buurt vindt u in ons register van schimmeldeskundigen.
Conclusie: Niet elk wit dons is schimmel
Een witte, donzige laag op een pas geschilderde muur hoeft geen schimmel te zijn. In ons geval wijst veel op zoutuitbloeiingen: vooral de sproeitest, waarbij het dons direct in elkaar zakte, daarnaast de sterk alkalische, verse silicaatverf, de zeer korte tijd van vier dagen, het bekende fenomeen van alkalizouten uit silicaatverven, de laag op zowel stucwerk als isolatieplaat, vrije koude plekken en een droge, stoffige laag. Geen van deze waarnemingen is op zichzelf een bewijs – samen vormen ze een duidelijk beeld. Mijn advies uit de praktijk: raak niet in paniek, spuit niet direct met schimmelverwijderaar, maar controleer systematisch, houd de luchtvochtigheid in de gaten en laat bij twijfel een monster onderzoeken.
Lees verder: Witte schimmel herkennen en onderscheiden · Schimmel in nieuwbouw · Silicaatverf tegen schimmel · Fogging of schimmel? · Schimmelmeters in één overzicht
Veelgestelde vragen
Hoe onderscheid ik zoutuitbloeiingen van witte schimmel?
Met het blote oog vaak niet met zekerheid – beide kunnen er donzig en stervormig uitzien. Aanwijzingen worden gegeven door de locatie (schimmel begint op de koudste, vochtigste plekken), de sproeitest met water (zoutdons zakt in elkaar, op schimmeldraden parelt het water af) en het tijdstip (uitbloeiingen kort na stuc- of schilderwerk). Zekerheid biedt een plakbandpreparaat onder de microscoop, zoals het Umweltbundesamt aanbeveelt.
Zijn zoutuitbloeiingen schadelijk voor de gezondheid?
Een officiële gezondheidsbeoordeling zoals voor schimmel bestaat er voor zoutuitbloeiingen niet. Alkalische zouten, zoals kaliumcarbonaat uit silicaatverven, kunnen als zuivere stof huid, ogen en luchtwegen irriteren. Daarom: niet met blote handen inwrijven, bij het afborstelen geen stof inademen. Vooral laten uitbloeiingen zien dat er water door het bouwelement trekt – de oorzaak moet bekend zijn.
Waarom bloeien zouten juist na het schilderen uit?
Met stucwerk, plamuur en verf komt er veel water in de muur. Tijdens het drogen trekt dit naar het oppervlak, neemt opgeloste zouten mee en laat deze bij het verdampen als kristallen achter. Silicaatverven vormen bij het uitharden bovendien alkalizouten, die als een witte sluier of dons aan het oppervlak kunnen verschijnen.
Helpt een schimmelverwijderaar tegen zoutuitbloeiingen?
Nee. Tegen zoutkristallen werkt geen schimmelverwijderaar – deze brengt alleen extra vocht en werkzame stoffen op de muur aan. Uitbloeiingen worden droog afgeborsteld of opgezogen.
Wanneer moet ik een laboratoriumtest laten uitvoeren?
Wanneer u twijfelt, de laag verkleurt, het muf ruikt of de laag na het afborstelen op koude plekken terugkomt. Een oppervlaktetest laat zien welke schimmels op die plek groeien; een plakbandpreparaat onder de microscoop bevestigt direct of er schimmeldraden aanwezig zijn.
Moet ik na zoutuitbloeiingen opnieuw schilderen?
Pas als de ondergrond volledig droog is en er geen nieuwe uitbloeiingen meer ontstaan. Door bindmiddel veroorzaakte zoutsluiers verdwijnen soms vanzelf. Komen uitbloeiingen blijvend terug, dan is de ondergrond zoutbelast – dan helpen alleen oorzaakanalyse, zoutanalyse en eventueel een saneringsstucsysteem.
Bronnen en referenties
- Umweltbundesamt (2017, PDF-versie 2024): Leitfaden zur Vorbeugung, Erfassung und Sanierung von Schimmelbefall in Gebäuden. www.umweltbundesamt.de
- Umweltbundesamt (2014): Schimmel im Haus – Ursachen, Wirkungen, Abhilfe (Gids). www.umweltbundesamt.de
- Sedlbauer, K.; Zillig, W.; Krus, M. / Fraunhofer IBP (2001): Isoplethensysteme ermöglichen eine Abschätzung von Schimmelpilzbildung. publica-rest.fraunhofer.de
- DIN 4108-2: Wärmeschutz und Energie-Einsparung in Gebäuden – Teil 2: Mindestanforderungen an den Wärmeschutz (Criterium fRsi ≥ 0,70 resp. θsi ≥ 12,6 °C). Beuth/DIN Media.
- Schwarz, H.-J. / SalzWiki, HAWK Hildesheim (2025): Schadensbilder – Ausbildung der Salzkristalle (naar A. Arnold). salzwiki.hawk.de
- Charola, A. E. (2000): Salts in the Deterioration of Porous Materials: An Overview. Journal of the American Institute for Conservation 39(3):327–343. www.nps.gov
- BRANZ (2016): Bulletin 593 – Efflorescence. www.branz.co.nz
- Conservation Science Consulting, Fribourg (2015): Gutachten A.0240.04 – Weissschleier auf Eckquaderbemalung (Kaliumhydrogencarbonat aus Wasserglas-Anstrich). csc-sarl.ch
- Caparol / DAW SE (2026): Technische Information Nr. 1047 Histolith Sol-Silikat. indeko.caparol.de
- KEIMFARBEN (Stand 09/2026): Technisches Merkblatt KEIM Innostar. www.keim.com
- Knauf Gips KG (2014): Technisches Blatt P121.de Rotband Haftputzgips.
- Gann Mess- u. Regeltechnik (2016): Bedienungsanweisung Hydromette Compact B (Kugelsonde, Messprinzip und Einflussgrößen).
- Pavlík, Z. / ČVUT Prag (ca. 2010): Methods for Determination of Moisture Content of Porous Building Materials. portal.cvut.cz
- Robert Bosch Power Tools (z.j.): Thermografie – Einführung (Emissionsgrad, Reflexion, Messbedingungen).
- DGUV Information 201-028 (2022): Gesundheitsgefährdungen durch Biostoffe bei der Schimmelpilzsanierung. publikationen.dguv.de
- Quarantin, A. et al. (2019): Different Hydrophobins of Fusarium graminearum Are Involved in Hyphal Growth, Attachment, Water-Air Interface Penetration and Plant Infection. Frontiers in Microbiology 10:751. www.frontiersin.org
- Rodriguez-Navarro, C.; Doehne, E. (1999): Salt weathering: influence of evaporation rate, supersaturation and crystallization pattern. Earth Surface Processes and Landforms 24:191–209.
Reacties (0)
Schrijf een reactie
Reacties worden gecontroleerd voor publicatie.