Wat eten stinkwantsen? Het complete menu (planten & insecten)

Iedereen die in de nazomer of herfst een stinkwants in de tuin of zelfs in zijn eigen huis ontdekt, stelt zichzelf onvermijdelijk de vraag: Wat eten stinkwantsen eigenlijk? Zoeken ze naar voedsel in onze huizen? Eten ze onze kleding of benodigdheden? Eerst het korte antwoord: binnenshuis eten ze niets omdat ze daar gewoon in winterslaap zijn. In de natuur ziet het menu er echter heel anders uit - en het is veel complexer dan de meeste tuinbezitters denken.

De familie van de stinkwantsen (Pentatomidae), waartoe de in de volksmond bekende "stinkwantsen" behoren, is qua dieet verdeeld in twee totaal verschillende kampen: De overgrote meerderheid zijn plantenuitlopers (fytofagen), die aanzienlijke landbouwschade kunnen veroorzaken. Een kleinere maar ecologisch uiterst belangrijke groep zijn echter de roofzuchtige stinkwantsen, die als nuttige insecten actief op andere insecten jagen [1, 3]. Om te begrijpen waarom bepaalde planten in de tuin verdorren of waarom sommige soorten insecten zelfs specifiek voor ongediertebestrijding worden gebruikt, moeten we de voedingsgewoonten van deze fascinerende insecten gedetailleerd bekijken.

De anatomie van voeding: hoe consumeren stinkwantsen voedsel?

Om te begrijpen wat stinkwantsen eten, moet je eerst begrijpen hoe ze eten. In tegenstelling tot kevers of rupsen hebben stinkwantsen geen kauwende monddelen (kaken). Ze kunnen geen stukjes uit een blad of vrucht bijten. In plaats daarvan behoren ze tot de orde Hemiptera en zijn ze uitgerust met een zeer gespecialiseerde doordringende en zuigende slurf (rostrum) [4].

In rust ligt deze romp plat tegen de onderkant van het lichaam tussen de benen. Als de kever wil eten, vouwt hij zijn slurf naar voren. Het eetproces vindt plaats in verschillende zeer complexe stappen:

1. Prikken: de insect drijft zijn naaldfijne doordringende borstelharen (stiletten) diep in het plantenweefsel (of in het lichaam van een prooidier).
2. Injectie van speeksel: De kever pompt spijsverteringssappen in de voedselbron via een speciaal speekselkanaal. Bij plantenetende insecten bevatten deze enzymen eiwitten die het celweefsel van de plant oplossen en vloeibaar maken [2, 4].
3. Zuigen: Via een tweede kanaal in de slurf, het voedselkanaal, zuigt de insect de nu vloeibare, voedselrijke pulp (plantensap of insectenhemolymfe) op als door een rietje [3].

Herbivore stinkwantsen: een menu met meer dan 200 soorten

De overgrote meerderheid van de stinkwantsen die in ons land worden aangetroffen, zijn fytofaag, d.w.z. herbivoor. Hoewel sommige inheemse soorten gespecialiseerd zijn in bepaalde plantenfamilies, worden vooral de nieuw geïntroduceerde, invasieve soorten gekenmerkt door extreme polyfagie. Dit betekent dat ze absolute alleseters zijn in het plantenrijk. De gemarmerde stinkwants (Halyomorpha halys) en de groene rijstwants (Nezara viridula) gebruiken elk ruim 100 tot 200 verschillende plantensoorten als voedselbron [1, 2].

1. Fruit en bessen (het favoriete eten)

Stankwantsen hebben een sterke voorkeur voor het ontwikkelen van plantstructuren, met name rijpende zaden en vruchten. Deze delen van de plant zijn bijzonder rijk aan voedingsstoffen. De voorkeursfruitsoorten zijn onder meer:

• Rosaceae: Appels, peren, kersen, perziken en nectarines staan bovenaan het menu [2, 4].
• Birthberries: Frambozen, bramen, aalbessen en kruisbessen worden massaal naar binnen gezogen [1].
• Wijnbouw: Er worden ook druiven getapt. Dit leidt niet alleen tot directe schade aan de bessen, maar kan ook problematisch zijn tijdens de druivenoogst. Wanneer stinkwantsen met de druiven worden samengeperst, laten ze stressafscheidingen vrij die de smaak van de wijn verpesten (de zogenaamde "bug offtone") [6].
• Noten: Ook hazelnoten en amandelen worden niet gespaard. In Georgië bijvoorbeeld vernietigde de gemarmerde stinkwants tijdelijk een derde van de gehele hazelnootoogst door zijn zuigende activiteit [10].

2. Groenten en landbouwgewassen

Stankwantsen zijn niet minder kieskeurig in de moestuin en in het veld. Ze vallen vooral vruchtgroenten en peulvruchten aan, omdat de nutriëntendichtheid in de peulen en vruchten hier het hoogst is:

• Nachtschadefamilie: Tomaten, paprika's en aubergines zijn ernstig bedreigd. Bij tomaten leidt enzymatisch speeksel tot sponsachtige, witte vlekken onder de schil (troebele vlek) [3].
• Peulvruchten (peulvruchten): Bonen, erwten en sojabonen. De insecten bijten zich rechtstreeks door de peul in het zich ontwikkelende zaad, wat resulteert in onvolgroeide, platte bonen [3].
• Landbouw: Maïs (hier wordt het vaak rechtstreeks door de timotheebladeren in de maïskorrels gezogen) en aardappelen [1, 4].

3. Sierplanten, struiken en bomen

Als er geen fruit of groenten beschikbaar zijn, of in het vroege voorjaar, wanneer de landbouwgewassen nog niet klaar zijn, verplaatsen de stinkwantsen zich naar sierplanten en bosbomen. Vervolgens zuigen ze aan bladeren, jonge scheuten of zelfs door de bast van bomen [4]. Populaire hosts zijn:

• Bluebell-boom (Paulownia tomentosa) en trompetboom (Catalpa bignonioides) [2].
• Buddleia (Buddleja), hibiscus, zonnebloemen en sering [1].
• Esdoorn en es [4].

De specialisten: wat eten inheemse versus invasieve soorten?

Hoewel veel stinkwantsen polyfaag zijn, zijn er subtiele verschillen in het voedingsgedrag van de verschillende soorten die je hier kunt vinden.

De gemarmerde stinkwants (Halyomorpha halys)

Deze plaag, afkomstig uit Azië, is de ultieme generalist. Er is nauwelijks een plant die ze afwijst. Het staat bekend om het wisselen tussen verschillende waardplanten gedurende het seizoen. In het voorjaar zuigt hij aan bomen en sierheesters, in de zomer verplaatst hij zich naar fruitboomgaarden (perzik, appel) en in de nazomer tast hij groentevelden aan (maïs, soja, tomaten) [4].

De groene rijstwants (Nezara viridula)

Ook invasief (oorspronkelijk uit Oost-Afrika), heeft een vergelijkbaar breed dieet als de gemarmerde stinkwants, maar vertoont een nog sterkere voorkeur voor kruidachtige, eenjarige planten op het moment van fruit- en zaadvorming. Het is de voornaamste vijand van peulvruchten (soja, bonen) maar ook van paprika's en tomaten in de kas en buiten [1, 7].

De groene stinkwants (Palomena prasina)

Onze inheemse groene stinkwants voedt zich ook polyfaag met verschillende loofbomen (linde, els, hazelaar) en kruidachtige planten. In de landbouw komt hij meestal slechts incidenteel voor, maar in de pitfruitproductie (appels) kan hij door zijn zuigende werking op rijp fruit ook schade veroorzaken in de vorm van kratervormige deuken [5].

Roofzuchtige stinkwantsen: de nuttige jagers in de tuin

Het is een algemene misvatting dat alle stinkwantsen plantenplagen zijn. Een bijzondere onderfamilie van stinkwantsen, de Amyotinae (Asopinae), is in de loop van de evolutie van kant gewisseld. Ze zijn geëvolueerd van herbivoren naar agressieve roofinsecten [7]. Vergeleken met zijn herbivore verwanten is zijn stekende slurf aanzienlijk dikker en sterker - een perfect wapen voor het doorboren van prooien.

Wat staat er op het jagersmenu?

Roofzuchtige stinkwantsen zijn uiterst waardevolle nuttige insecten voor boeren en tuinders. Ze voeden zich met meer dan 200 verschillende soorten insecten en geven de voorkeur aan prooien met een zachte huid. Hun hoofddieet bestaat uit [3, 7]:

• Rupsen: Larven van de koolwitjevlinder, de maïsboorder, de steenuil en diverse soorten kruipvogels.
• Keverlarven: Ze zijn een van de weinige natuurlijke vijanden die actief jagen op de larven van de Coloradokever en de Mexicaanse bonenkever en deze eruit zuigen [3].
• Bladkevers en ander ongedierte: Af en toe zuigen ze ook aan de eieren van andere insecten of aan weerloze poppen.

Bekende roofzuchtige soort

• Bidentate doornwants (Picromerus bidens): Een soort afkomstig uit Europa, herkenbaar aan de scherpe doornen op de "schouders" (pronotum). Hij jaagt actief in struiken en weilanden op vlinderrupsen en bladkeverlarven [7].
• Boswachter (Arma custos): Een andere inheemse roofwants die voornamelijk op insecten jaagt in loofbossen en aan de randen van bossen [7].
• Spined Soldier Bug (Podisus maculiventris): In Noord-Amerika is deze roofzuchtige stinkwants zo effectief dat hij commercieel wordt gekweekt en vrijgegeven voor biologische ongediertebestrijding in aardappel- en bonenvelden. Eén volwassen insect kan in de loop van een seizoen bijna 100 rupsen opeten [3].

Nimfen versus volwassenen: verandert het voedingsgedrag?

Stankwantsen ondergaan een onvolledige transformatie (hemimetaboly). Uit het ei komt een nimf tevoorschijn, die al lijkt op het volwassen dier, maar nog geen volledig ontwikkelde vleugels heeft. Het werpt zijn huid vijf keer af voordat het de volwassenheid bereikt. Het eetgedrag verandert drastisch tijdens deze fasen [3, 4]:

• 1. Nimfstadium:Pas uitgekomen stinkwantsen eten helemaal niet. Ze blijven in een hechte groep (aggregatie) rond de lege eierschalen en nemen alleen vocht op of voeden zich met overgebleven dooier [3].
• 2. tot 5e nimfstadium: Vanaf de eerste vervelling beginnen de nimfen te eten. Jongere nimfen geven vaak de voorkeur aan zachtere, vegetatieve plantendelen (bladeren, jonge stengels) omdat hun slurf nog niet sterk genoeg is om door harde fruitschillen heen te dringen [5].
• Volwassen insecten: De volwassenen hebben de hoogste energiebehoefte (voor vlucht en voortplanting) en richten zich voornamelijk op de meest voedzame delen van planten: rijpende vruchten, peulen en zaden [5].

Herken schade: wanneer de stinkwants heeft gegeten

Omdat stinkwantsen geen gaten in bladeren eten, is hun schade vaak niet direct zichtbaar. De gevolgen van extraorale vertering worden meestal pas dagen of weken later duidelijk als de vrucht groeit [2, 4]:

• Vervorming (naar de kat gericht): wanneer insecten heel jong fruit bijten (bijvoorbeeld perziken of appels), sterft het weefsel op de prikplaats af. De resterende vruchten blijven groeien, wat resulteert in extreme vervormingen, diepe deuken en putjes [4].
• Kurkvlekken: Er vormen zich bruine, sponsachtige of kurkachtige vlekken onder de schil van appels of peren, direct onder het onzichtbare prikkanaal [2].
• Verkleuring: Bij paprika's en tomaten wordt het doorboorde weefsel lichter en ziet het er witachtig geel en sponsachtig uit. De vruchten worden oneetbaar en onverkoopbaar [1].
• Overdracht van ziekten: Via hun stekende slurf kunnen stinkende insecten gisten of bacteriën in de vrucht overbrengen, wat leidt tot rotting en schimmelvorming binnenin [3].

Veelgestelde vragen (FAQ)

Conclusie: een menu met twee gezichten

De vraag "Wat eten stinkwantsen?" kan niet met een simpele zin worden beantwoord. De wereld van de stinkwants is in tweeën gedeeld: aan de ene kant zijn er de zeer polyfage plantenuitlopers zoals de gemarmerde stinkwants of de groene rijstwants, die met hun enzymatisch speeksel meer dan 200 plantensoorten - van tomaten tot appels - kunnen beschadigen. Aan de andere kant zijn er de fascinerende roofwantsen, die als natuurlijke ongediertebestrijders onvermoeibaar op rupsen en keverlarven jagen.

Alle stinkwantsen hebben echter één ding gemeen: wanneer ze in de herfst onze huizen binnendringen, zijn ze al lang gestopt met eten. Ze zoeken gewoon een warme slaapplek. Iedereen die de voedingsgewoonten van deze insecten kent, kan in de tuin beter differentiëren, planten gerichter beschermen en nuttige jagers van schadelijke plantenuitlopers onderscheiden.