“De een zijn dood is de ander zijn brood”, zo zou je de verhouding van verschillende tijdgenoten tot de fruitvlieg kort kunnen omschrijven. In de eigen keuken kan het kleine insect, dankzij zijn hoge voortplantingsvermogen, een ware plaag worden. De wetenschap is echter zeer enthousiast over de eigenschappen van de vlieg. De zwarte buik-fruitvlieg (Drosophila melanogaster), zoals hij ook wel wordt genoemd, vertoont namelijk een grote genetische gelijkenis met zoogdieren. In deze gids wordt onderzocht welk nut fruitvliegjes hebben, welke schade ze aanrichten en hoe je ze uit de keuken kunt verdrijven.
Eigenschappen en voortplanting van de fruitvlieg
De fruitvlieg, ook wel bekend als azijnvlieg of gistvlieg, maakt deel uit van de orde van de tweevleugeligen. Er zijn wereldwijd ongeveer 3000 soorten die in verschillende regio's voorkomen. Alleen al in Duitsland komen ongeveer 50 soorten voor. Sommige daarvan leven al sinds mensenheugenis in het wild. Andere hebben zich aangepast aan menselijke gewoonten en worden, net als de duif, de torenvalk, de kakkerlak of het zilvervisje, beschouwd als cultuurvolgers. Voor onze gids is echter alleen de soort „Drosophila melanogaster“ interessant.
Grootte en voortplanting
Het kleine vliegje wordt in het volwassen stadium niet groter dan 2 tot 4 mm. Door dit formaat is hij als individu bijna onzichtbaar. Zijn geelbruine kleur draagt er ook niet echt aan bij dat hij gemakkelijk in de omgeving te herkennen is. Pas wanneer de insecten in zwermen verschijnen, worden ze zichtbaar. Het lijkt bijna ongelooflijk dat fruitvliegjes, net als vogels, een soort baltsdans uitvoeren om een partner voor zich te winnen. Na een emotionele toenadering door middel van aftasten, volgen visuele toenaderingspogingen. Daarna volgt een baltsspel met de vleugels. Het wederzijds trillen van de vleugels door beide partners leidt tot het paringsproces. Maar het mannetje heeft niet altijd succes. Vaak zoeken de vrouwtjes vlak voor de daad hun heil in de vlucht. Als de paring succesvol was, legt het vliegvrouwtje tot wel 400 eitjes. Bij voorkeur worden de vliegeneitjes in gistend fruit gelegd. Dit dient als voedselbron voor de vraatzuchtige larven. Tijdens de larvenfase doorlopen de insecten drie verschillende stadia. Daarna gaan ze over in het popstadium, voordat ze uiteindelijk veranderen in een volwassen vlieg.
Interessant is dat de larven zich niet tegoed doen aan het vruchtvlees zelf, maar de micro-organismen verorberen die verantwoordelijk zijn voor het rottingsproces van rijp fruit. Dergelijke organismen staan bekend als saprobionten. Fruitvliegjes bestonden overigens al 50 miljoen jaar geleden in het Eoceen-tijdperk. In barnsteen ingesloten vliegen getuigen hiervan.
Wanneer is het fruitvliegjestijd? Ontwikkeling en jaargetijde
Fruitvliegjes hebben in de nazomer en herfst hun hoogseizoen, wanneer er veel rijp fruit in de keuken ligt en het buiten nog warm is. In verwarmde woningen kunnen ze zich echter het hele jaar door voortplanten, zodra ze voedsel vinden.
Hoe snel dat gaat, blijkt uit hun ontwikkeling: een vrouwtje legt in de loop van haar leven ongeveer 400 eitjes op fruit of gistende resten. Bij 25 °C komen de larven al na krap een dag uit, en na in totaal ongeveer negen dagen is de volgende vliegengeneratie klaar. Bij koelere temperaturen duurt de ontwikkeling aanzienlijk langer.
Wat dit betekent voor de bestrijding
- Vallen vangen alleen de volwassen vliegen. Zolang er ergens larven in fruitresten, gft-afval of afvoeren opgroeien, komen er nieuwe bij.
- Daarom eerst de broedplaatsen verwijderen: overrijp fruit weggooien of in de koelkast leggen, gft-afval dagelijks legen, lege flessen omspoelen, gootsteen en afvoer schoon houden.
- Vallen ongeveer een week laten staan om de pas uitgekomen vliegen op te vangen.
Het nut van de fruitvlieg voor de wetenschap
Alles heeft twee kanten. Zo ook het leven van de Drosophila-vlieg in relatie tot de mens. Voordat je begint met het uitroeien van de plaaggeesten in de keuken, moet iedereen zich realiseren hoe nuttig het kleine insect is voor de mensheid. Al meer dan 100 jaar geldt de fruitvlieg als “perfect modelorganisme”. De Amerikaanse zoöloog en geneticus Thomas Morgan ontdekte door kruisingen van de Drosophila melanogaster de basisstructuur van de chromosomen. Hij ontdekte dat alle genen achter elkaar op de chromosomen liggen. Hierdoor kon hij de exacte volgorde en de afstanden tot elkaar bepalen. Ook vandaag de dag wordt er bijvoorbeeld aan de Ludwig-Maximilians-Universität in München met behulp van het kleine vliegje onderzoek gedaan naar de opbouw van het erfelijk materiaal.
De fruitvlieg is volgens wetenschappers uitermate geschikt voor dit soort onderzoek, omdat hun genen verbazingwekkend veel op die van de mens lijken. Zo zijn dankzij de fruitvlieg ook de moleculaire werkingsprincipes van de biologische klok onderzocht. Een ander voordeel voor de wetenschap is de eenvoudige manier van houden en kweken. Hiermee komen we ook bij het eigenlijke probleem in de keuken, want de vrouwelijke fruitvliegjes kunnen honderden bevruchte eitjes tegelijk leggen. Volgens gegevens van de Max-Planck-Gesellschaft ontwikkelen zich uit de eitjes van fruitvliegjes, afhankelijk van de temperatuur, in één tot twee weken volwassen vliegjes. Volgens waarnemingen duurt een volledig ontwikkelingsproces bij een optimale omgevingstemperatuur van ca. 25 graden 9 tot 10 dagen. Omgerekend naar één jaar is de vliegensoort in staat om 25 generaties voort te brengen. Labmuizen planten zich daarentegen erg langzaam voort met 4 tot 6 generaties per jaar.
Fruitvliegjes vermijden – ken de vijand
"Als je jezelf en de vijand kent, hoef je niet te vrezen voor de uitkomst van honderd veldslagen", luidt een fragment uit een beroemd citaat van de Chinese generaal, militair strateeg en filosoof in zijn boek "De kunst van het oorlogvoeren". Toegepast op de strijd tegen de fruitvlieg is het zaak om hun zwaktes te kennen en deze in je voordeel te gebruiken. Helaas lijdt de fruitvlieg in de zomer, dankzij het vele fruit en de groenten, geen honger, want anders zouden ze zichzelf verteren. De vlieg kan in tijden van nood terugvallen op eigen reserves. Dit fenomeen heet autofagocytose of autofagie. Het insect is in staat om lichaamseigen weefsel te verteren om zich door barre tijden te redden. Dit vermogen werd ontdekt door onderzoekers in Oslo. Volgens hen kunnen fruitvliegjes dit mechanisme, afhankelijk van de omstandigheden, activeren of uitschakelen. Als er dus voldoende voedsel aanwezig is, vallen ze hun eigen cellen niet aan.
Waar vinden fruitvliegjes voedsel?
Om te voorkomen dat de vlieg zich vermenigvuldigt, moeten er preventieve maatregelen worden genomen. Helaas kan het optreden van de insecten niet volledig worden vermeden, want ze komen meestal niet vanzelf, maar worden het huishouden binnengebracht. De kleine insecten komen bijvoorbeeld via gekocht fruit of groenten in de keuken terecht. In de voedingsmiddelen hebben de toch al kleine plaaggeesten nog kleinere eitjes gelegd. Om de drukte in de keuken een halt toe te roepen, moet elke vrucht en elke groente grondig worden gewassen. De vliegeneitjes kunnen daardoor relatief gemakkelijk worden verwijderd. Maar zelfs bij het grondigste wassen zullen enkele eitjes overleven. Het uitkomen, de verpopping en uiteindelijk de verandering in een volwassen insect zijn dan onvermijdelijk. Om een verdere verspreiding van de vliegjes te voorkomen, moeten vruchten en groenten in de koelkast of onder speciale beschermnetten worden bewaard. Papieren zakken zoals bij de bakker helpen ook. Zelfs de kleinste etensresten zijn voor de vliegjes een feestmaal. Men hoeft zich alleen maar de verhouding van een druppel honing ten opzichte van de lichaamsgrootte van de fruitvlieg voor te stellen om te weten dat daar een feestmaal op hen wacht. Maar de dieren storten zich niet alleen op grotere, zichtbare etensresten. Ook de kleinste etensdeeltjes in houten snijplanken, aan messen of zelfs vloeistofresten op of in flessen werken als een magneet op hen. Etensresten mogen in geen geval zomaar blijven rondslingeren. Het is bovendien zaak om de prullenbak in de keuken goed af te sluiten. Omdat dit echter nauwelijks mogelijk is, kunnen etensresten of schillen het beste direct buiten in de grote afvalcontainer worden weggegooid. Ook de afvoer moet brandschoon worden gehouden. De etensresten die zich daar tijdens het afwassen verzamelen, lokken de fruitvliegjes aan. Als er fruitbomen met rijp fruit bij het keukenraam of in de buurt van woonruimtes staan, helpen waarschijnlijk alleen nog horren met kleine mazen. Regelmatig luchten van de ruimtes doet de rest.
Volgens Heidrun Schubert, expert op het gebied van levensmiddelen en voeding bij de consumentenbond (Verbraucherzentrale) in Beieren, moet fruit direct worden geconsumeerd. Volgens haar ervaringen storten de dieren zich ook met voorliefde op wijnflessen, sapflessen en azijnflessen. De nog aanwezige, voor de mens nauwelijks waarneembare gistingsgeuren van wijn en azijn lokken vooral de mannelijke fruitvliegjes aan.
Fruitvliegjesvallen zelf maken of kopen
Fruitvliegjesvallen zijn op chemische basis verkrijgbaar of kunnen duurzaam met huismiddeltjes zelf worden gemaakt. Bij de aankoop van chemische vallen moet erop worden gelet dat de lokstoffen uit insecticidevrije toevoegingen bestaan. Vaak gaat het hierbij om lijmvallen. Deze vallen zijn, afhankelijk van de omgevingstemperatuur, tot 8 weken werkzaam. Effectieve fruitvliegjesvallen worden aangeboden in drogisterijen, bouwmarkten en de detailhandel. Gekochte levendvallen zijn niet per se langdurig effectief, ook al zijn ze ecologisch waardevol. Want de gevangen dieren moeten immers weer worden vrijgelaten. Onder bepaalde omstandigheden zijn ze dan snel weer te gast in huis. Azijnvliegjesvallen die op basis van uv-licht werken, zijn verdere alternatieven.
Wie geld wil besparen, bouwt de vliegjesvallen zelf. Hiervoor zijn verschillende concepten beschikbaar. Enerzijds de gatenval en anderzijds de trechterval. Hoewel de opbouw van beide verschillend is, zijn de lokstoffen identiek.
De gatenval
Voor deze val is een pot nodig waarover een huishoudfolie strak wordt gespannen. Vul deze eerst met het lokmiddel. Dit kan een combinatie van vruchtensap, azijn en afwasmiddel zijn. Zelfs een mengsel van suiker en melk plus afwasmiddel werkt. Of er worden stukjes rot fruit in de pot gelegd. Bier en wijn of ook gist, suiker en water zijn populaire lokstoffen. In de folie worden kleine gaatjes geprikt, bijvoorbeeld met een tandenstoker, waardoor de fruitvliegjes naar binnen kunnen dringen.
De trechterval
Trechtervallen werken op een vergelijkbare manier. Op een pot wordt een trechter geplaatst, ofwel een kant-en-klare keukentrechter of een zelfgemaakte trechter van karton of aluminiumfolie, met de smalle opening naar beneden. De vliegjes vinden via de trechter wel de weg naar binnen, maar niet meer naar buiten.Mocht het met de vallen niet zo goed lukken, dan moet de combinatie van lokstoffen worden aangepast. Eén val is zelden voldoende. Het is beter om er direct meerdere neer te zetten en er altijd op te letten dat er geen andere lokmiddelen zoals etensresten in de buurt van de vallen liggen.
Axel Imhof, hoogleraar moleculaire biologie aan het Biomedisch Centrum (BMC), die veel onderzoek doet met de fruitvlieg Drosophila, stelt dat de vliegenplaag het snelst wordt opgelost als de dieren verhongeren. Hiervoor moet de omgeving vrij zijn van voedsel voor hen.
Bovendien is gebleken dat de azijnvliegjes bepaalde kruiden mijden. Naar verluidt houden de vliegjes helemaal niet van basilicum, kruidnagelolie en sandelhout.
Ziekten overdragen: Zijn fruitvliegjes gevaarlijk?
Zoals de meeste insecten, verspreiden ook de fruitvliegjes delen van voedingsmiddelen of deeltjes waarmee ze in aanraking zijn gekomen. De door hen geliefde rottingsbacteriën, maar ook hun eigen uitwerpselen, brengen ze over op ander fruit en groenten. Maar tot de overdracht van ziekten, zoals bij huisvliegen kan voorkomen, komt het zo goed als nooit. Voedingsmiddelen die besmet zijn, maar niet gereinigd kunnen worden, moeten worden weggegooid. Hieronder vallen taart, zuivelproducten enz.
Veelgestelde vragen over fruitvliegjes
-
Wat te doen tegen een fruitvliegjesplaag?
De belangrijkste regel is hygiëne. Vermijd etensresten op tafel, in de prullenbak of op de snijplank. Lucht regelmatig de kamers. Was fruit en groenten direct na aankoop thuis. Leg fruit en groenten in de koelkast. Fruitvliegjes houden niet van kou. -
Dragen fruitvliegjes ziekten over?
Nee, voor zover bekend dragen de kleine plaaggeesten geen ziekten over. Toch moeten besmette voedingsmiddelen worden schoongemaakt, omdat er mogelijk uitwerpselen van de vlieg op kunnen zitten. -
Wat is de levensduur van fruitvliegjes?
De levensverwachting van fruitvliegjes bedraagt, afhankelijk van de omgevingstemperatuur, tussen de 2 weken en 2 maanden. Ideale temperaturen voor hen liggen rond de 25 graden. -
Hoe snel planten fruitvliegjes zich voort?
Een vrouwtje van de azijnvlieg legt in de loop van haar leven ongeveer 400 eitjes. Na de verschillende ontwikkelingsstadia en de verpopping ontstaan daaruit binnen één tot twee weken nieuwe vliegjes. Al na twee dagen is de jonge fruitvlieg in staat om zelf eitjes te leggen. Tot 25 generaties per jaar zijn mogelijk. -
Welke huismiddeltjes helpen tegen fruitvliegjes?
Meestal moeten er combinaties van middelen worden gebruikt om de vlieg de baas te worden. Azijn, bij voorkeur appelazijn, in fruitvliegjesvallen is een beproefd huismiddeltje. Maar ook gist met water en suiker, vruchtensappen en alcohol volstaan als lokstof. Daarnaast houden basilicum en sandelhout de vliegjes op afstand. -
Waar komen azijnvliegjes vandaan?
Gewoonlijk komen de vliegjes het huis binnen via de aankoop van fruit en groenten. Het is daarom het beste om elke vrucht en elke groente grondig te wassen en zo de eitjes te verwijderen. -
Helpt azijn tegen fruitvliegjes?
Ja, azijn is het wondermiddel tegen de fruitvlieg. Het dient als lokstof. Meng de azijn met een beetje afwasmiddel, zodat de vlieg wordt gelokt en op het niet meer vaste oppervlak zinkt en verdrinkt. -
Hoe maak ik zelf een fruitvliegjesval?
Er moet onderscheid worden gemaakt tussen de trechterval en de gatenval. Beide worden gevuld met een lokstof die de vliegjes door een ingang naar binnen lokt, waar ze niet meer uit kunnen komen. -
Helpen chemische vallen tegen fruitvliegjes?
In natuurvoedingswinkels en supermarkten zijn chemische fruitvliegjesvallen te koop. Deze werken op basis van lijm in combinatie met lokstoffen. Indien mogelijk moeten er pesticidevrije lokstoffen worden gebruikt. -
Hoe gevaarlijk zijn fruitvliegjes?
In principe zijn fruitvliegjes niet gevaarlijk. Ze zijn eerder onsmakelijk. Toch moeten uit voorzorg besmette voedingsmiddelen altijd worden gereinigd, of zoals in het geval van taart, worden weggegooid.
- Cultuurvolger: https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/kulturfolger/37637
- Saprobionten: https://www.spektrum.de/lexikon/biologie/saprobionten/58538
- Modelorganisme, Maximilian Universität: https://www.sueddeutsche.de/wissen/fruchtfliegen-das-unterschaetzte-haustier-1.4094291
- Larven- en popstadium: https://www.mpg.de/10885922/warum-erforschen-wissenschaftler-fruchtfliegen
- Baltsgedrag: https://de.wikipedia.org/wiki/Taufliegen en https://web.archive.org/web/20080704010213/http://www.faunistik.net/DETINVERT/DIPTERA/DROSOPHILIDAE/drosophilidae.html
- Biologische klok: https://epub.uni-regensburg.de/10612/1/Dirk_Rieger_Dissertation_2007.pdf
- Autofagie: https://www.deutschlandfunk.de/meldungen-liste-forschung-aktuell.1508.de.html?drn:news_id=78445
- Apotheken Umschau: https://www.apotheken-umschau.de/Fruchtfliegen
- Axel Imhoff: http://www.molekularbiologie.abi.med.uni-muenchen.de/ueber_uns/imhof/index.html en https://www.sueddeutsche.de/wissen/fruchtfliegen-das-unterschaetzte-haustier-1.4094291
- Rotbacteriën: https://www.bzfe.de/forum/index.php/forum/showExpMessage/id/37035/page1/6/searchstring/+/forumId/17
Reacties (0)
Schrijf een reactie
Reacties worden gecontroleerd voor publicatie.