Natuurlijke vijanden van bijen: een overzicht van de grootste gevaren

Bijen zijn van onschatbare waarde voor ons ecosysteem en de mondiale voedselproductie. Of het nu gaat om wilde solitaire bijen of om kolonievormende honingbijen: ze bestuiven talloze wilde en gecultiveerde planten en zorgen zo voor de biologische diversiteit. Maar het leven van een bij is vol gevaren. Naast de bekende door de mens veroorzaakte bedreigingen zoals het gebruik van pesticiden, verlies van leefgebied en monoculturen, wordt de bij geconfronteerd met een verscheidenheid aan natuurlijke vijanden in de natuur. Van microscopisch kleine mijten tot parasitaire insecten tot vogels en zoogdieren – de lijst met roofdieren en parasieten is lang. Om bijen effectief te beschermen is het essentieel om deze natuurlijke tegenstanders te kennen, hun levensstijl te begrijpen en te weten hoe je bijenkolonies en wilde bijenpopulaties specifiek kunt ondersteunen.

1. Mijten: het onzichtbare en dodelijke gevaar

Als we het hebben over de natuurlijke vijanden van de bijen, moet er eerst één soort genoemd worden, omdat deze de mondiale bijenteelt in een existentiële crisis heeft gestort: de mijt. In de loop van de evolutie hebben deze spinachtigen zich perfect aangepast aan de bijen als gastheer.

1.1 De Varroamijt (Varroa destructor)

Het huidige grootste gezondheidsprobleem voor bijenkolonies wereldwijd is de besmetting door de Varroamijt^[1]. Deze mijt parasiteerde oorspronkelijk de oostelijke honingbij (Apis cerana) in Azië. Door de millennia heen heeft deze bijensoort verdedigingsmechanismen ontwikkeld om in evenwicht te leven met de parasiet. Door de wereldhandel en het transport van bijenkolonies werd de mijt echter in 1977 in Duitsland geïntroduceerd en vervolgens wereldwijd^[2].

De westerse honingbij (Apis mellifera) beschikt niet over deze natuurlijke afweermechanismen. De Varroamijt dringt de broedcellen van de bijen binnen, kort voordat ze worden afgedekt. Daar vermenigvuldigt het zich en voedt zich met de hemolymfe (de lichaamsvloeistof) en het dikke lichaam van de bijenmaden^[2]. Dit leidt niet alleen tot een directe verzwakking van de opkomende bij, maar zet ook de deur open voor secundaire infecties. De mijt fungeert als vector voor gevaarlijke virussen, zoals het misvormde vleugelvirus, waardoor bijen geboren worden met kreupele vleugels en niet kunnen overleven^[2].

1.2 Tropilaelaps-mijten en tracheamijten

Naast Varroa zijn er nog andere gevaarlijke mijtensoorten. De Tropilaelaps-mijt, die eveneens uit Azië komt, komt steeds vaker voor en wordt als zeer besmettelijk beschouwd. De soort plant zich zelfs sneller voort dan de Varroamijt en veroorzaakt verwoestende schade aan het broed^[2]. De luchtpijpmijt (Acarapis woodi) daarentegen valt het broed niet aan, maar nestelt zich eerder in de luchtwegen (luchtpijp) van de volwassen bijen. Het doorboort de tracheale wand, zuigt de hemolymfe eruit en leidt tot kortademigheid, onvermogen om te vliegen en uiteindelijk de dood van de bij.

2. Insecten als roofdieren en parasieten

De insectenwereld is zeer competitief. Bijen, die overvloedige nectar en stuifmeel verzamelen en voedzame larven voortbrengen, zijn een aantrekkelijk doelwit voor andere insecten.

2.1 Wespen en horzels

Inheemse wespensoorten, vooral de Duitse wesp en de gewone wesp, worden vaak verward met bijen, maar ze verschillen aanzienlijk in hun gedrag. Terwijl bijen vreedzame vegetariërs zijn die nectar en stuifmeel verzamelen, zijn wespen alleseters en jagen ze actief op andere insecten om hun kroost te voorzien van eiwitten^[7]. In de nazomer, wanneer de voedselvoorraden schaarser worden, proberen wespen vaak bijenkorven binnen te dringen om honing te stelen of te jagen op zwakke bijen. Een gezonde, sterke bijenkolonie kan zich doorgaans goed verdedigen tegen individuele wespen door de toegangsgaten te bewaken.

De Aziatische horzel (Vespa velutina) vormt een veel groter gevaar. Deze invasieve soort verspreidt zich momenteel in Europa. Ze heeft zich gespecialiseerd in het zweven voor de ingangsgaten van bijenkorven en het vangen van terugkerende, met nectar beladen vliegende bijen uit de lucht. Een ernstige besmetting door de Aziatische horzel kan ertoe leiden dat de bijenkolonie volledig stopt met vliegen en vervolgens verhongert.

2.2 De kleine kastkever (Aethina tumida)

Een andere gevreesde vijand die door de mondialisering is geïntroduceerd, is de kleine kastkever. Oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-Afrika, verscheen hij in 1996 in de VS en werd voor het eerst ontdekt in Portugal in 2004 (waar hij onmiddellijk werd vernietigd) en later in Zuid-Italië^[2]. De kevers dringen de korf binnen en leggen hun eieren in kieren. De uitkomende larven eten zich meedogenloos een weg door honingraten, honing- en bijenbroed. Ze vernietigen de honingraatstructuur volledig en laten een slijmerige uitwerpselen achter die naar rotte sinaasappels ruiken, waardoor de honing gaat gisten en oneetbaar wordt voor mens en bijen^[2]. Een verzwakt volk kan binnen een paar weken volledig vernietigd worden.

2.3 Koekoeksbijen en sluipwespen (gevaar voor wilde bijen)

Terwijl honingbijen in grote kolonies leven en zichzelf samen verdedigen, leven de meeste van de ongeveer 600 wilde bijensoorten die in Duitsland voorkomen, solitair (enkelvoudig)^[5]. Dit maakt ze kwetsbaar voor een heel specifiek type vijanden: broedparasieten.

Ongeveer 30 procent van alle wilde bijensoorten zijn broedparasitair en worden koekoeksbijen genoemd^[4]. Hiertoe behoren bijvoorbeeld de wespenbijen (Nomada) en de bloedbijen (Sphecodes). De vrouwelijke koekoeksbij bouwt niet haar eigen nest. In plaats daarvan sluipt hij het nest van een vreemde wilde bij binnen en legt zijn ei op de moeizaam verzamelde stuifmeelvoorraad van de gastbij. De koekoekslarve komt meestal eerder uit, doodt het ei of de larve van de gastheer en eet de voedselvoorraad op^[5].

Sluipwespen zoals parasitaire wespen en chalcid-wespen gebruiken deze strategie ook. Ze hebben vaak extreem lange legboortjes waarmee ze hun eieren door de wanden van plantenstengels of kleiblokken rechtstreeks in de wilde bijenlarven kunnen prikken. De wespenlarve eet vervolgens de bijenlarve levend van binnenuit.

3. Vogels, zoogdieren en spinnen

Bijen staan ook op het menu in de wereld van gewervelde dieren en grotere spinachtigen.

3.1 Vogels als bijenjagers

De bekendste gevederde bijenjager is de bijeneter (Merops apiaster). Deze kleurrijke vogel vangt op slimme wijze bijen tijdens de vlucht. Voordat hij het doorslikt, slaat hij het tegen een tak om de angel te verwijderen en het gif eruit te persen. Ook roodrugklauwieren, zwaluwen en gevlekte vliegenvangers hebben geen minachting voor bijen.

Mezen en spechten vormen een bijzonder gevaar voor wilde bijen in tuinen. In de winter, wanneer voedsel schaars is, hebben vogels geleerd dat insectenhotels echte ‘opslagruimtes’ zijn. Mezen pikken de klei- of harszegels van nesthulpmiddelen voor wilde bijen open en trekken de eiwitrijke larven uit de buizen^[5]. Spechten kunnen zelfs hun krachtige snavels gebruiken om hele blokken hout te splijten om bij het broed te komen.

3.2 Zoogdieren: van muizen tot beren

In Noord-Amerika en delen van Europa is het bekend dat beren bijenkorven openbreken. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, zijn ze minder geïnteresseerd in honing dan in het eiwitrijke bijenbroed. Dassen en wasberen kunnen ook grote schade aanrichten aan bijenkorven.

Suizen en veldmuizen vormen echter een veel vaker voorkomend gevaar voor imkers. In de winter verzamelen honingbijen zich in een dicht wintercluster om zichzelf warm te houden door hun spieren te laten trillen^[8]. In deze staat van starheid zijn ze weerloos. Muizen komen de warme korf binnen via het ingangsgat, eten honing, vernietigen honingraten en eten zelfs de bevroren bijen. Ook de geur van muizenpoep en urine kan ervoor zorgen dat de bijenkolonie in het voorjaar de korf ontvlucht. Imkers bevestigen daarom in het najaar speciale muizengaasjes aan de ingangsgaten.

3.3 Spinnen en amfibieën

Krabspinnen loeren vaak perfect gecamoufleerd op bloemen. Ze passen hun lichaamskleur aan de bloem aan en slaan snel toe als een bij nectar wil verzamelen. Ook bolwebspinnen, die hun web weven in de buurt van bijenkorven of bloemrijke weilanden, vangen regelmatig bijen. Padden en kikkers grijpen bijen die water uit tuinvijvers of plassen willen halen.

4. Microscopische vijanden: ziekten en plagen

Naast de zichtbare roofdieren zijn het vaak de onzichtbare vijanden die de meeste schade aanrichten. Bacteriën, schimmels en virussen kunnen zich extreem snel verspreiden in een bijenkorf waar tienduizenden individuen samenleven in een zeer kleine ruimte bij 35 graden Celsius.

4.1 Neusmose (darmparasiet)

Nosemosis wordt veroorzaakt door eencellige microsporidia (Nosema apis en de nieuwere, agressievere variant Nosema ceranae)^[2]. De bijen nemen de sporen oraal op. De sporen ontkiemen in de middendarm van de bij en dringen de darmepitheelcellen binnen, waar ze zich massaal vermenigvuldigen en de darmwand vernietigen^[6]. Dit leidt tot ernstige diarree. Omdat bijen hun uitwerpselen in de winter in de uitwerpselen verzamelen en alleen op warme dagen uitvliegen voor schoonmaakvluchten^[8], poepen zieke bijen in de korf. Als gevolg hiervan raken schoonmaakbijen die de uitwerpselen willen verwijderen geïnfecteerd en verspreidt de ziekte zich epidemisch^[6].

4.2 Het Amerikaanse vuilbroed (bijenpest)

Amerikaans vuilbroed is een zeer besmettelijke, aangifteplichtige dierziekte. Het wordt veroorzaakt door de sporenvormende bacterie Paenibacillus larven. Verpleegsterbijen geven de sporen onbewust door aan de bijenlarven. De sporen ontkiemen in de darmen van de larve, ontbinden de larve tot een taaie, bruine, draderige massa en vormen miljarden nieuwe sporen. Wanneer deze ziekte uitbreekt, moeten de autoriteiten vaak hele bijenkorven vernietigen (ontzwavelen) om verspreiding van de ziekte in de regio te voorkomen.

4.3 Virale infecties

Zoals eerder vermeld heeft de Varroamijt het virusprobleem drastisch verergerd. Virussen zoals het zakbroedvirus, het Kashmir-virus of het acute bijenverlammingsvirus waren in het verleden vaak latent aanwezig in de kolonie, maar braken zelden uit^[2]. Door de beet van de mijt komen de virussen nu rechtstreeks in de bloedbaan van de bijen terecht, wat leidt tot massale, vaak dodelijke ziektes.

5. De mens als grootste “vijand”

Hoewel dit artikel zich richt op natuurlijke vijanden, mag de invloed van de mens niet onvermeld blijven, aangezien deze de bijen verzwakt en ze daardoor kwetsbaarder maakt voor natuurlijke vijanden.

Het verlies van leefgebieden als gevolg van landafdekking en intensieve landbouw berooft bijen van hun voedselbron. Monoculturen zorgen slechts voor een korte periode voor voedsel; Daarna heerst er vaak een “groene woestijn” in het agrarische landschap^[2]. Het gebruik van pesticiden (insecticiden, herbiciden, fungiciden) kan bijen direct doden of hun oriëntatie en immuunsysteem verstoren^[3]. Zelfs lichtvervuiling is een probleem: nachtelijke insecten die als bestuivers fungeren, worden aangetrokken door kunstmatige lichtbronnen en sterven daar (het zogenaamde stofzuigereffect).^[3].

De moderne bijenhouderij, die sterk gericht is op opbrengst, wordt ook kritisch bekeken. Kweken op basis van zwermtraagheid, kunstmatige koninginnenkweek en overwinteren op puur suikerwater in plaats van honing kan op de lange termijn de natuurlijke vitaliteit en het compensatievermogen van de bijenkolonie (de "bien") verzwakken^[2].

Veelgestelde vragen (FAQ)

Vallen wespen bijen aan?

Ja, vooral in de nazomer, wanneer wespen eiwitten nodig hebben voor hun broed en suiker voor zichzelf, proberen ze bijenkorven binnen te dringen. Een gezonde bijenkolonie kan zich echter doorgaans goed verdedigen. Een reële bedreiging is echter de invasieve Aziatische hoornaar.

Wat is de gevaarlijkste vijand van de honingbij?

De gevaarlijkste vijand van de westerse honingbij is de Varroamijt (Varroa destructor). Het zuigt de lichaamsvloeistoffen van de bijen op, verzwakt ze enorm en brengt dodelijke virussen over. Zonder behandeling bij de bijenteelt sterft een besmette kolonie doorgaans binnen één tot twee jaar.

Waarom pikken vogels in mijn insectenhotel?

Vogels als mezen en spechten hebben geleerd dat voedzame wilde bijenlarven verborgen zitten achter de gesloten buizen van insectenhotels. Ze pikken aan de doppen om bij het eiwitrijke voedsel te komen. Een voorgespannen draadgaas kan hierbij helpen.

Wat zijn koekoeksbijen?

Koekoeksbijen zijn wilde bijen die hun eigen nest niet bouwen. Ze sluipen de nesten van andere wilde bijensoorten binnen en leggen daar hun eieren. De uitkomende koekoekslarve doodt de nakomelingen van de gastheer en eet de stuifmeelvoorraad op. Ongeveer 30% van de inheemse wilde bijen leeft op deze manier.

Kunnen bijen zichzelf verdedigen tegen ziekten?

Ja, bijen hebben een sociaal immuunsysteem. Ze beoefenen een intensieve kasthygiëne, waarbij ze de muren bedekken met antimicrobiële propolis (stopverfhars) en zieke bijen verlaten vaak vrijwillig de kast om de kolonie niet te infecteren. Deze mechanismen zijn echter vaak machteloos tegen nieuwe, geïntroduceerde ziekteverwekkers.

Wat doet de imker in de winter tegen vijanden?

In de winter bevestigt de imker muisschermen aan de ingangsgaten om te voorkomen dat spitsmuizen de korf binnendringen. Daarnaast vindt de belangrijke winterbehandeling tegen de Varroamijt, vaak met oxaalzuur, plaats tijdens de kweekvrije periode (meestal in december).

Conclusie

De bij is een wonder van de natuur, maar haar voortbestaan is een voortdurende strijd tegen een verscheidenheid aan natuurlijke vijanden. Terwijl bijen in de loop van de evolutie hebben geleerd in een ecologisch evenwicht te leven met inheemse roofdieren zoals vogels, spinnen of koekoeksbijen, vormen geïntroduceerde parasieten zoals de varroamijt of de Aziatische horzel een existentiële bedreiging. Daarnaast zijn er microscopisch kleine ziekteverwekkers die hele kolonies kunnen wegvagen. Omdat mensen het immuunsysteem en de veerkracht van bijen verder verzwakken door vernietiging van leefgebieden en gifstoffen uit het milieu, is het onze verantwoordelijkheid om ze te beschermen. Of het nu gaat om verantwoord, bijenhouden in overeenstemming met de natuur, het aanleggen van bloemrijke, structureel sterke tuinen of het beschermen van nestplaatsen voor wilde bijen - iedereen kan een bijdrage leveren aan het ondersteunen van de bijen in de strijd tegen hun vijanden.