De eliminatie van talrijke chemisch-synthetische bodeminsecticiden heeft boeren en groentetelers voor een enorme uitdaging gesteld. Wanneer de goudgele larven van de klikkevers (Agriotes spp.) aardappelknollen, wortelgroenten of maïsgewassen binnendringen, zijn totale mislukkingen niet ongewoon. Iedereen die vandaag de dag op zoek is naar een effectief middel tegen draadwormen, zal merken dat er niet langer een "wonderwapen" uit een injectiespuit bestaat. In plaats daarvan vereist de moderne bestrijding van draadwormen een diepgaand begrip van de biologie van plagen en een combinatie van landbouw-, culturele en biologische maatregelen.
De belangrijkste zaken op een rij
- Chemische middelen falen: Uit huidige onderzoeken blijkt dat goedgekeurde insecticiden nauwelijks meer effectief zijn. Alleen het verboden fipronil was succesvol in proeven [5].
- Biologische bestrijding: Insectenpathogene schimmels zoals Metarhizium brunneum (bijvoorbeeld in het preparaat Attracap) worden momenteel beschouwd als het meest veelbelovende directe middel tegen draadwormen [2, 3].
- Aantrekken en doden: nieuwe processen lokken de larven specifiek naar schimmeldepots met behulp van CO2-bronnen [3].
- Timing van grondbewerking: Ondiepe stoppelteelt in de nazomer (augustus/september) vernietigt gevoelige eieren, jonge larven en poppen door uitdroging [3, 4].
- Gewasrotatiebeheer: Het risico op schade is het grootst in de eerste drie jaar nadat een weiland is geploegd. Grasklaver moet vermeden worden als voorgewas vóór gevoelige gewassen [1, 2].
Waarom klassieke insecticiden niet langer een oplossing zijn
Lange tijd was de landbouw afhankelijk van breedwerkende bodeminsecticiden of zaadbehandelingen. Het verbod op veel actieve ingrediënten (zoals neonicotinoïden) om redenen van milieu- en waterbescherming zorgde voor een controlekloof. Maar zelfs als je kijkt naar chemische stoffen die nog verkrijgbaar zijn of onlangs verboden zijn, zijn de resultaten ontnuchterend.
Uitgebreide proeven door Agroscope (2015-2019) in Zwitserland onderzochten de genezende werking van verschillende gewasbeschermingsmiddelen op basis van chloorpyrifos, spinosad, spirotetramat en tefluthrin in aardappelgewassen. Het resultaat: Geen van deze middelen kon de draadwormschade aan de knollen significant verminderen [5]. Alleen het referentieproduct met de werkzame stof fipronil vertoonde een goede werkzaamheid, maar is al lang niet meer goedgekeurd in Zwitserland en de EU [5]. Deze gegevens onderstrepen dat de zoektocht naar een puur chemisch middel tegen draadwormen een doodlopende weg is. De nadruk moet noodzakelijkerwijs liggen op geïntegreerde gewasbeschermingsmethoden.
Biologische remedies tegen draadwormen: schimmels als natuurlijke vijanden
Nu chemische opties niet langer beschikbaar zijn, worden natuurlijke antagonisten de focus van onderzoek en praktijk. Entomopathogene (insectendodende) schimmels hebben bewezen het meest effectieve biologische middel tegen draadwormen te zijn, vooral stammen van de geslachten Metarhizium en Beauveria.
Metarhizium anisopliae en Metarhizium brunneum
Deze bodemschimmels vallen schadelijke insecten aan doordat hun sporen aan de huid (schubbenlaag) van de draadwormen blijven kleven. Het schimmelmycelium dringt het insect binnen, groeit door de binnenkant van het lichaam en doodt de larve. Na de dood van het gastdier vormt de schimmel nieuwe sporen op het oppervlak die verdere larven kunnen infecteren [3].
De stam Metarhizium anisopliae ART-2825 werd getest in buitenproeven bij het Horticultural Competence Center (GKZ) in Duitsland. In de rijen slaplanten werden graankorrels bedekt met schimmelmycelium verwerkt. Het resultaat was sterk afhankelijk van het aanwezige type draadworm: een aantasting met Agriotes ustulatus behaalde een efficiëntie van 65%, terwijl met Agriotes sputator slechts een schadereductie van 21% werd bereikt [1]. Hieruit blijkt dat biologische agentia vaak een soortspecifieke werking hebben.
Praktische tip: gebruik noodgoedkeuringen
Voor de aardappelteelt zijn er tijdelijke noodvergunningen voor preparaten als Attracap (gebaseerd op Metarhizium brunneum). De korrels moeten precies bij het planten met speciale strooiers worden aangebracht om de schimmel direct dicht bij de resulterende knollen te brengen [2].
De "Attract-and-Kill"-methode
Een probleem bij het gebruik van paddenstoelen is dat draadwormen in de grond niet noodzakelijkerwijs de paddenstoelensporen tegenkomen. Om de effectiviteit van dit biologische middel tegen draadwormen te vergroten, werd de ‘aantrekken en doden’-methode ontwikkeld. De schimmelsporen worden gecombineerd met lokstoffen. Vaak worden plantaardige geurstoffen of kunstmatige CO2-bronnen gebruikt (bijvoorbeeld in de vorm van alginaatcapsules waarin gist zit). Het ontsnappende CO2 bootst de ademhaling van plantenwortels na. De draadworm wordt aangetrokken, komt in direct contact met de schimmel en sterft [3].
Afweermiddelen en meststoffen: wat zijn de voordelen van calciumcyanamide en neem?
In de praktijk worden bepaalde meststoffen of plantenextracten vaak aangeprezen als huismiddeltjes of alternatieve middeltjes tegen draadwormen. Wetenschappelijke studies schetsen hier echter een gedifferentieerd beeld.
Limetische stikstof (CaCN2)
Van kalkstikstof wordt vaak gezegd dat het een bodemdesinfecterende werking heeft. Laboratoriumtests hebben echter aangetoond dat calciumcyanamide niet giftig is voor oudere draadwormstadia. Het heeft alleen een afstotend (afschrikkend) effect. Bij een strooihoeveelheid van 750 kg/ha was deze afschrikkende werking slechts voldoende voor een afstand van 25 tot 40 cm [1]. Bovendien verhoogt kalkstikstof de pH van de bodem enigszins, wat draadwormen (die de voorkeur geven aan zure grond) kan hinderen, maar onvoldoende bescherming biedt tegen voedingsschade [2]. Calciumcyanamide is daarom geen direct controlemiddel, maar eerder een afschrikkende component.
Neem-producten
Extracten van de neemboom (werkzame stof azadirachtin) zijn bekende organische insecticiden. Uit voorkeurstesten met neemperskoek (NPK) bleek dat alleen bij een extreem hoge, tienvoudige concentratie het aantal voer- en draadwormen significant daalde [1]. In praktijkproeven met sla en een dosering van 40 kg NPK/ha kon geen effect worden bereikt op het gebied van het verminderen van draadwormschade [1]. Vloeibare neempreparaten (NeemAzal-T/S) vertraagden de voedingsactiviteit in het laboratorium ook slechts met een paar dagen [1]. Neemproducten zijn daarom uitgesloten als betrouwbaar middel tegen draadwormen in de vollegrondsteelt.
Indirecte remedies tegen draadwormen: landbouw en cultuurbeheer
Aangezien directe controlemiddelen beperkt zijn, is indirecte regulering van de bevolking het belangrijkste "middel" tegen draadwormen. Het doel is om de levenscyclus van klikkevers te verstoren en hen van hun voedselbron te beroven.
De grond op het juiste moment bewerken
Rraadwormen hebben twee belangrijke perioden van activiteit waarin ze in de bovenste lagen van de grond verblijven: de lente (maart tot mei) en de late zomer (september tot oktober) [1, 2]. Ondiepe stoppelteelt in de nazomer (augustus/september), idealiter enkele dagen na de regenval, is zeer effectief. Met behulp van schijveneggen, schoffels of frezen worden gevoelige ontwikkelingsstadia (eieren, jonge larven en poppen) naar de oppervlakte gebracht, waar ze mechanisch worden vernietigd of uitgedroogd door UV-straling en wind [2, 3, 4]. Bij ernstige droogte migreren de larven echter naar diepere lagen en zijn voor deze maatregel onbereikbaar [3].
Gewasrotatie en locatiekeuze
Vrouwelijke klikkevers leggen hun eieren het liefst in dichte, vochtige en ongestoorde plantenopstanden - meestal in weilanden, weilanden of gebieden met veel onkruid [3]. De kans op draadwormschade is daarom het grootst in de eerste drie jaar nadat een weiland is geploegd [2]. Een aangepaste vruchtwisseling is een indirect middel tegen draadwormen:
- Het vermijden van klaver als voorteelt voor gevoelige gewassen zoals aardappelen, sla of wortelen [1].
- Teelt van peulvruchten (eiwiterwten, veldbonen) of Brassicaceae (mosterd) als voorgaande gewassen, omdat deze minder aantrekkelijk zijn voor het leggen van eieren [2].
- Vermijd het telen van aardappelen op bedreigde percelen in de eerste 2-3 jaar na het kappen van de weide [2].
Biofigatie
Een ander landbouwmiddel tegen draadwormen is biofumigatie. Hier worden kruisbloemige vanggewassen (bijvoorbeeld gele mosterd) verbouwd. Wanneer de verse plantenmassa in de vochtige grond wordt opgenomen, komen glucosinolaten vrij, die worden omgezet in giftige isothiocyanaten (mosterdolie). Deze gassen hebben een giftig en afstotend effect op bodemongedierte. Uit tests blijkt echter dat dit proces alleen bevredigende resultaten oplevert onder absoluut optimale omstandigheden (voldoende biomassa, vochtige grond, onmiddellijk inwerken en walsen) [3].
Monitoring: detecteer een besmetting voordat het te laat is
Voordat dure biologische middelen tegen draadwormen worden ingezet, moet de besmettingsdruk worden bepaald. Hiervoor zijn twee methoden beschikbaar, maar deze hebben hun beperkingen.
Feromoonvallen: Ze trekken specifiek mannelijke klikkevers aan. Ze worden niet gebruikt voor gevechtsdoeleinden (massavangst werkt niet), maar geven eenvoudigweg aan welke Agriotes soorten in het veld voorkomen en wanneer de hoofdvlucht plaatsvindt [3]. Dit is belangrijk omdat soorten zoalsA. sordidushebben een kortere levenscyclus (2-3 jaar) en worden als bijzonder schadelijk beschouwd [4].
Aasvallen: In het voor- of najaar worden kopjes met opgezwollen granen of aardappelhelften in de grond begraven. Controles worden na 7-10 dagen uitgevoerd. Als er gemiddeld één draadworm per val wordt aangetroffen, wordt het veld als zwaar besmet beschouwd [3]. Deskundigen wijzen er echter op dat deze methode vaak te onbetrouwbaar is voor een exacte prognose van de besmetting, omdat draadwormen het aas kunnen negeren als er voldoende voedsel in de bodem aanwezig is [2].
Veelgestelde vragen (FAQ)
Is er nog een chemische behandeling tegen draadwormen?
Nee, zeer effectieve chemische bodeminsecticiden (zoals fipronil of neonicotinoïden) zijn momenteel niet langer beschikbaar voor de reguliere akkerbouw- en groenteproductie in de EU en Zwitserland. De strijd moet worden gevoerd met behulp van biologische en landbouwmaatregelen.
Helpt kalkstikstof als middel tegen draadwormen?
Limetische stikstof is niet giftig voor draadwormen. Het heeft slechts een licht afschrikwekkende (afstotende) werking over een korte afstand van enkele centimeters en biedt onvoldoende bescherming tegen schade door voederen.
Wanneer is de beste tijd om de grond te bewerken tegen draadwormen?
De beste tijd is de late zomer (augustus tot september). Gedurende deze tijd bevinden kwetsbare eieren, jonge larven en poppen zich dichtbij het bodemoppervlak en kunnen mechanisch worden vernietigd of uitgedroogd door ondiepe grondbewerking.
Hoe werkt de 'attract-and-kill'-methode bij draadwormen?
Bij deze biologische methode worden capsules in de grond geplaatst die CO2 uitstoten (bijvoorbeeld door gist). De CO2 trekt de draadwormen aan. Bij de capsule komen ze in contact met dodelijke schimmelsporen (o.a. Metarhizium) en sterven af.
Welke eerdere gewassen bevorderen draadwormen?
Meerjarige kunstmatige weiden, klavergras en braakliggende gebieden met veel onkruid moedigen klikkevers massaal aan om hun eieren te leggen. Het risico op draadwormschade is het grootst in de eerste drie jaar nadat dergelijke gebieden zijn geploegd.
Conclusie
De zoektocht naar een snel middel tegen draadwormen behoort tot het verleden. Als je je gewassen wilt beschermen tegen de vraatzuchtige larven van de klikkever, moet je strategisch handelen. De basis is intelligent gebiedsbeheer: het vermijden van het kappen van weilanden vlak voor gevoelige gewassen en gerichte, ondiepe grondbewerking in de nazomer. Dit wordt aangevuld door het gebruik van biologische preparaten op basis van entomopathogene schimmels (zoals Metarhizium), idealiter gecombineerd met innovatieve 'attract-and-kill'-processen. Alleen door deze bouwstenen te combineren kan de draadwormdruk op de lange termijn en duurzaam onder de economische schadedrempel worden teruggebracht.
Bronnenlijst
- Ritter, C. & Katroschan, K.-U. (2011): Mogelijkheden voor het bestrijden van draadwormen (Agriotes spp.) in de groenteproductie. Infoblad 4/2011, Rijksonderzoekscentrum voor Landbouw en Visserij MV.
- swisspatat (2022): Kwaliteitsgegevensblad voor draadwormen. Werkgroep Teelt & Kwaliteit swisspatat.
- Guyer, A., Baur, B. & Grabenweger, G. (2020): Wirewormen - Mogelijkheden van regulering. Agroscoopfolder nr. 118/2020.
- Lehmhus, J. & Niepold, F. (2013): Nieuwe vondsten van de klikkever Agriotes sordidus (Illiger, 1807) en een overzicht van de huidige verspreiding ervan in Duitsland. Journal of Cultivated Plants, 65 (8).
- Landbouwonderzoek in Zwitserland (2024): Curatieve maatregelen tegen draadwormen (Agriotes spp.) in aardappelgewassen.
- AGES - Oostenrijks agentschap voor gezondheid en voedselveiligheid: draadwormen - klikkevers (Agriotes sp.).
