april 13, 2026 Philipp Silbernagel

De eikenprocessierups – een gevaarsmot!

Onze video's over Insecten

Insekten unter sich… 🙃#ameise #insekten #witz

Khaprakäfer erkennen & loswerden: So schützt du...

Hoe gevaarlijk kan de eikenprocessierups voor de mens werkelijk worden?

De eikenprocessierups (Thaumetopoea processionea) is qua uiterlijk eerder een onopvallende nachtvlinder. Hij behoort tot de familie van de tandvlinders (Notodontidae) en komt oorspronkelijk uit de warmere streken van Centraal-Europa. Vanwege de klimaatverandering, die zich inmiddels ook in Duitsland door mildere winters en hetere zomers steeds meer laat gelden, is hij sinds enkele jaren ook in onze bossen en parken aan te treffen. Wanneer er sprake is van een massale plaag van dit plaagdier, kan dit niet alleen tot schade in de bosbouw leiden. Ook vormen de larven van de eikenprocessierups een groot gezondheidsrisico voor de mens, aangezien zij zich met hun fijne haartjes krachtig tegen elke denkbare vijand verdedigen.

Belangrijke achtergrondinformatie over de eikenprocessierups

De eikenprocessierups is op zich een onschadelijke vlinder. Het eigenlijke probleem van dit plaagdier zijn zijn larven, waarvan de haartjes giftig zijn voor mens en dier. Ze breken gemakkelijk af en verspreiden zich met het kleinste zuchtje wind. Bosbouwbedrijven, gemeenten en steden in de getroffen deelstaten nemen vanwege het heersende gezondheidsgevaar diverse maatregelen tegen de eikenprocessierups. Zo worden vooral in de lente en zomer, wanneer de rupsen van de eikenprocessierups actief zijn, hele paden afgezet om de resulterende gevaren zoveel mogelijk in te dammen.

Larven mit Brennhaaren in einem Baum

Uiterlijk & voortplanting van de eikenprocessierups

De grijze vlinder is zeer onopvallend. Hij heeft een vleugelspanwijdte van ongeveer 35 millimeter en is voornamelijk 's nachts actief. De vrouwtjes zijn iets groter dan de mannetjes. Ze leggen hun broedsel in legsels die tot 300 eitjes omvatten. Elk eitje is minuscuul en slechts één millimeter groot. De eitjes zijn niet gevaarlijk.

Direct na het leggen wordt het broedsel door het vrouwtje bedekt met een soort afscheiding. Dit dient als camouflage en beschermt de insecten tegen natuurlijke vijanden. Enkele dagen na het leggen van de eitjes sterven de volwassen vlinders al af. De eikenprocessierups vliegt van eind juli tot begin september.
De jonge rupsen van de eikenprocessierups overwinteren in de eitjes en verlaten deze afhankelijk van het weer in april of mei van het daaropvolgende jaar. Zodra ze zijn uitgekomen, is hun lichaam bruin. Over het algemeen doorlopen ze in totaal tussen de vijf en zes larvale stadia.

De volledig ontwikkelde rups van de eikenprocessierups is daarentegen iets opvallender. Hij bereikt een grootte van maximaal vijf centimeter, is sterk behaard en heeft een blauwzwarte kleur. Vanaf het derde larvale stadium, dat in de maanden mei en juni plaatsvindt, bezitten de kleine rupsen de voor mens en dier zo gezondheidsgevaarlijke brandharen.

Waar en hoe leven de rupsen van de eikenprocessierups?

Oorspronkelijk komt de eikenprocessierups uit de warmere regio's van Centraal-Europa. Dankzij de klimaatverandering heeft het plaagdier zich inmiddels echter ook in Duitsland verspreid. Deze deelstaten zijn het zwaarst getroffen:

Beieren
Berlijn
Noordrijn-Westfalen
Brandenburg
Baden-Württemberg
Saksen-Anhalt

De rupsen van de eikenprocessierups leven in groepen. Ze voeden zich met de bladeren van uiteenlopende eikensoorten, zoals onder andere de wintereik, de Amerikaanse eik of de zomereik. Bij een massale plaag kan het gebeuren dat zelfs eeuwenoude eiken volledig kaalgevreten worden. Vooral vrijstaande exemplaren in woonwijken, parken, tuinen of aan bosranden worden dan getroffen.

Wanneer de kleine behaarde rupsen 's nachts op zoek gaan naar voedsel, volgt de een de ander. In de maanden april tot juni storten ze zich op de bladeren van houtige gewassen. Ze leveren goed werk, want bij een plaag blijven meestal alleen de bladnerven over. Ter bescherming tegen vijanden leggen de plaagdieren op boomstammen en in takoksels typische nesten van spinsel aan. Ze zijn bij voorkeur op eiken aan te treffen. Maar ook andere boomsoorten zoals bijvoorbeeld haagbeuken worden bij een massale uitbraak, zoals in de zomer van 2003, niet gespaard door de eikenprocessierups.

Van juni tot juli verpoppen de rupsen zich in hun nesten. De popfase duurt drie tot vijf weken. Een maand later komen de vlinders uit en vliegen ze in een straal van driehonderd meter naar andere bomen.
In de nesten van spinsel, waar de rupsen overdag verblijven, bevinden zich uitwerpselen, vervellingsresten en de gevaarlijke brandharen van de plaagdieren. Wie een nest van de eikenprocessierups ontdekt, moet dit in geen geval op eigen initiatief verwijderen, maar de vondst onmiddellijk melden bij de verantwoordelijke gemeentelijke instantie.

Producttip: nestkast van massief hout

Voor inheemse zangvogels
Om op te hangen met bevestigde haak
Geen montage nodig

Direct naar het product

Waarom is de eikenprocessierups zo gevaarlijk?

Naast het feit dat de eikenprocessierups een bosplaag is, is het in gelijke mate een gevaarlijke plaag voor de gezondheid. Zoals reeds vermeld zijn het echter niet de volwassen vlinders die zorgen voor kaalgevreten bomen en gezondheidsrisico's voor mens en dier: het zijn de rupsen van dit plaagdier!

Het risico zit hier niet in de opvallend lange haren, maar in de microscopisch kleine brandharen van de larven. Ze bevatten het sterk werkende eiwitgif thaumetopoeïne, dat het immuunsysteem kan aanvallen en bij mensen een zogenaamde rupsendermatitis kan veroorzaken. Maar hoe kan contact met het lichaam ontstaan?

Het probleem is dat de fijne haartjes van de rupsen al bij de kleinste aanraking loslaten van de poriënplaten van de insecten. Maar niet alleen dan: ook wanneer de larven zich in een gevaarlijke situatie wanen of simpelweg op trektocht gaan, verliezen ze hun giftige, met minuscule weerhaakjes uitgeruste pijlharen. Dan is voorzichtigheid geboden!

Eikenprocessierups: uitslag bij lichaamscontact

Het contact met de fijne brandharen van de rupsen kan voor de mens zeer onaangenaam zijn. Als dit gebeurt, zorgt het vrijgekomen netelgif thaumetopoeïne ervoor dat er een verhoogde afgifte van de boodschapperstof histamine plaatsvindt. Het gevolg: allergische reacties in de vorm van huidirritaties zijn dan geen zeldzaamheid. Artsen spreken in gevallen als deze van een zogenaamde rupsendermatitis.

Hoe wordt een allergie voor de eikenprocessierups correct gediagnosticeerd?

De rupsendermatitis is geen typische allergie, maar een pseudo-allergische reactie van het lichaam. Het meest getroffen zijn regio's die niet door kleding bedekt zijn en waar rondvliegende brandharen snel aan kunnen blijven kleven. Bijzonder kwetsbare huiddelen zijn:

Gezicht
Armen
Onderbenen en voeten
Nekstreek

Maar hoe ziet een typische huiduitslag door de eikenprocessierups eruit? Acuut optredende symptomen zijn:

Bultjes, puistjes of knobbeltjes, die lijken op insectenbeten.
Rode huidvlekken, die licht kunnen gaan ontsteken.
Zeer hevige jeuk op het huidoppervlak.

Afhankelijk van met welke lichaamsdelen de brandharen van de rupsen in aanraking komen, kunnen er verdere symptomen optreden.

Eikenprocessierups: symptomen bij contact met de slijmvliezen

Komen de brandharen van de rupsen in het oog, dan kan dit leiden tot een hoornvlies- of bindvliesontsteking. Worden de giftige haartjes van de larven ingeademd, dan kan dit leiden tot een irritatie van de luchtwegen. Dat is niet niks! Als er hierdoor allergische reacties optreden zoals duizeligheid, kortademigheid of misselijkheid, moet onmiddellijk de hulpdienst worden gebeld!

Welke behandelingsmogelijkheden zijn effectief?

In de meeste gevallen blijft een besmetting met de brandharen van de kleine rupsen onopgemerkt. Mocht er echter een direct lichamelijk contact met de larven of het nest van de eikenprocessierups plaatsvinden, dan moeten zo snel mogelijk de volgende maatregelen worden genomen:

Verwijder zichtbare rupsenharen voorzichtig van het huidoppervlak met behulp van plakband.
Besmette kleding moet absoluut worden uitgetrokken voordat u de woonruimtes betreedt. Was deze vervolgens op 60°C in de wasmachine.
Gedragen schoenen moeten eveneens buiten blijven en grondig worden gereinigd.
Een uitgebreide douche inclusief het wassen van het haar is verplicht!
Spoel de ogen uit met helder water.
Besmette voorwerpen zoals autostoelen of rugzakken moeten eveneens grondig worden gereinigd.

Belangrijk: Draag bij het reinigen altijd een veiligheidsbril en een ademmasker!

Behandelingsmethoden voor rupsendermatitis

Als eerste moeten de symptomen worden verminderd. Afhankelijk van het verloop kunnen de volgende geneesmiddelen worden gebruikt:

Om de huiduitslag die gepaard gaat met rupsendermatitis te verlichten, kunnen zalven met cortison worden ingezet. Ze matigen de jeuk en werken ontstekingsremmend en anti-allergeen. Maar ook beproefde huismiddeltjes zoals Sint-janskruid olie en aloë vera helpen bij jeukende plekken. Kwarkomslagen of kamferolie beloven daarentegen verlichting bij optredende zwellingen.

Bij sterke allergische reacties kunnen anti-allergische geneesmiddelen in de vorm van tabletten (antihistaminica) worden ingenomen.

Bij een moeilijk verloop worden door de arts vaak cortisontabletten voorgeschreven.

Als naast de huid ook de slijmvliezen zijn aangetast, kunnen andere medicijnen verlichting bieden. Bij onder andere een bindvliesontsteking helpen antiseptische oogdruppels. Bij symptomen in de luchtwegen worden vaak luchtwegverwijders en astmasprays voorgeschreven.

Eikenprocessierups – welke maatregelen moeten bij een plaag worden genomen?

Vanwege het hoge gezondheidsrisico moet de bestrijding van dit plaagdier altijd aan een vakman worden overgelaten. Is er een nest in de eigen tuin ontdekt, dan moet er contact worden opgenomen met een officieel erkende plaagdierexpert of de bevoegde lokale autoriteit.

Wordt de eikenprocessierups in de vrije natuur gespot, dan is het raadzaam om de lokale boswachter of de bevoegde gemeentelijke instantie te informeren. Zijn er meerdere bomen aangetast, dan kan dit zelfs leiden tot het afsluiten van hele paden. Zijn besmette gebieden al bekend, dan is het raadzaam deze plekken te mijden, omdat de fijne brandharen van de rupsen zich op winderige dagen op grote schaal kunnen verspreiden en zo een gevaar kunnen vormen voor mens en dier.

Belangrijk: Er is in Duitsland geen meldplicht. Toch moet een plaag altijd worden gemeld bij de bevoegde instantie, zodat er actie kan worden ondernomen en niemand onnodig schade oploopt!

Eikenprocessierups – welke methoden bestrijden dit plaagdier?

Vakmensen hebben meerdere opties om de rupsen van de eikenprocessierups succesvol te bestrijden en hun nesten te verwijderen. Om ervoor te zorgen dat ook zij beschermd zijn tegen de giftige brandharen van de plaagdieren, gaan de professionals te werk in speciale uitrusting.

Spuitlijm

Een bijzonder beproefde methode is om de spinselnesten met behulp van spuitlijm volledig te verkapselen. Het uit elkaar vallen van de nesten is hierdoor niet meer mogelijk. Ook het verspreiden van de brandharen blijft bij deze bestrijdingsmaatregel uit.

Heetschuim

Een andere mogelijkheid is het inschuimen met heetschuim. De larven sterven direct af en de giftige brandharen zijn door de hitte niet langer gevaarlijk.

Zuigapparatuur

De laatste methode die bij de bestrijding succesvol tot het doel leidt, is het opzuigen van de plaagdieren. Van waterkanonnen moet daarentegen worden afgezien. Bij de bestrijding van de buxusmot is deze methode zinvol. Bij de eikenprocessierups zouden er echter te veel gevaarlijke brandharen worden opgewerveld.

Chemische en biologische bestrijdingsmiddelen mogen alleen worden ingezet als er geen alternatieve methoden zijn. Vanwege het feit dat door het gebruik ook beschermde diersoorten worden geschaad, is dit altijd de laatste optie en moet dit tot een minimum worden beperkt.

Eikenprocessierups op natuurlijke wijze bestrijden!

De eikenprocessierups heeft veel natuurlijke vijanden die helpen om dit plaagdier in toom te houden. Hiertoe behoren vleermuizen en verschillende vogelsoorten zoals de hop en de koekoek, die dankzij zijn robuuste maagwand de rupsen inclusief de giftige brandharen kan verteren. Andere vijanden zijn bronswespen en sluipwespen. Laatstgenoemden zijn eveneens effectief tegen mieren en motten.

Om de eigen tuin vrij van plaagdieren te houden, moet de buitenruimte zo worden ingericht dat de natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups voldoende voedsel en nestgelegenheid vinden. Het ophangen van nestkastjes is daarom zinvol. De vogels zijn blij met voldoende voedsel voor hun jongen en de tuin is grotendeels vrij van schadelijke insecten zoals de eikenprocessierups.

Welke preventieve maatregelen kunnen tegen de eikenprocessierups worden genomen?

Om een massale verspreiding van de eikenprocessierups te voorkomen, worden elk jaar opnieuw de eiken in steden en gemeenten met biologische preparaten besproeid. Deze zijn voor mensen en dieren ongevaarlijk. De maatregelen moeten echter uiterlijk eind april tot half mei worden uitgevoerd. Is dat niet het geval, dan zijn de larven van de eikenprocessierups al te ver ontwikkeld en is preventie dus weinig zinvol.

Daarnaast worden steeds vaker zogenaamde aaltjes (nematoden) (rondwormen) ingezet. Zij vallen niet onder de toelatingscriteria voor chemische gewasbeschermingsmiddelen en biociden en worden eveneens op hetzelfde moment als preventieve maatregel ingezet.