Tekenbeet herkennen: jeuk, roodheid, erythema migrans en wanneer naar de dokter

Warme temperaturen lokken teken tevoorschijn

In het voorjaar lokken de warme lucht en de zon veel mensen naar buiten. Na de koude winter is het bevrijdend om weer dunnere, luchtige kleding te dragen en buiten te zijn. Nu moet men echter goed opletten dat men geen parasieten zoals teken oploopt.
Zodra de temperaturen weer warmer worden, kruipen deze weer in grotere getale in de natuur rond. Ze loeren in hoog gras of op lage struiken en wachten er alleen maar op dat een mens of een dier voorbijloopt zodat ze hun bloed kunnen zuigen. De beet van een teek is echter niet altijd ongevaarlijk. Zo kunnen bij een tekenbeet naast bloed ook ziekteverwekkers worden overgedragen.

In Europese streken komt de tekensoort van de “gewone teek” het meest voor, die een van de meest voorkomende overdragers van ziekten is. De zorg om door een teek gestoken te worden, hebben vooral mensen die veel buiten zijn. Vooral beroepsgroepen zoals hoveniers, boswachters, bewegingstherapeuten of landbouwers, die zich zeer veel in de buitenlucht bevinden, worden dagelijks blootgesteld aan het risico van een potentieel ziekteverwekkende tekenbeet.
Maar ook natuurliefhebbers en hondenbezitters die in hun privétijd in de natuur onderweg zijn, behoren tot de risicogroep.

In heel Duitsland zijn 19 soorten teken bekend, die mensen, zoogdieren, vogels en huisdieren besmetten. Als zogenaamde schildteken bezitten teken een chitineschild, dat bij de mannelijke dieren de hele rug en bij de vrouwelijke dieren slechts hartvormig bedekt. De vrouwtjes kunnen een grootte tot 3,5 millimeter bereiken. De mannetjes zijn met circa 2,5 millimeter lichaamsgrootte iets kleiner. Volgezogen met bloed kunnen de vrouwtjes een grootte van tot 12 millimeter bereiken.

Zijn tekenbeten dodelijk?

Over de hele wereld zijn meer dan 900 tekensoorten bekend. Enkele tekensoorten hebben zich, anders dan hun soortgenoten die van een hoge luchtvochtigheid houden, aangepast aan de droge omgeving van de woestijnen en steppen van Afrika. De teken, die in Duitsland voorkomen, zijn echter niet dodelijk. De Ixodes holocyclus in Australië scheidt echter bij de beet een verlammend gif af, dat de gebetene in het ergste geval doodt.

Welke leefgebieden verkiezen teken?

In Duitsland zijn teken wijdverspreid. Geliefde leefgebieden van de bloedzuiger zijn dichte, lage struiken, die een optimale voorwaarde bieden. Struikzones blijken voor teken een bescherming tegen direct zonlicht en wind. Bovendien zijn ze de perfecte plek met een vochtig microklimaat. Ze hebben voor hun overleving een hoge luchtvochtigheid nodig, die hen beschermt tegen uitdroging. Om actief te kunnen zijn, hebben teken temperaturen die boven de 10 graden Celsius liggen nodig. In bossen, aan bosranden en op weilanden worden de benodigde voorwaarden optimaal vervuld, waardoor daar veel teken verblijven en wachten op een voorbijlopende gastheer.

In de wintermaanden, wanneer de temperaturen dalen, raken teken in een soort winterrust. Pas in het voorjaar, wanneer het warmer wordt, worden ze weer actief.

Bijzonder actief zijn teken van begin juni tot half september. Vooral in de ochtenduren en in de vroege avond zijn ze bijzonder levendig. Over het algemeen houden teken van een luchtvochtigheid boven 85%, waardoor ze vooral na regenval zeer actief zijn. Zolang de bodem vochtig is, kunnen teken ook tijdens een langere droge periode overleven. Onze milde Europese winters en vochtige zomers leiden tot een hoge dichtheid van de gevaarlijke bloedzuiger. Daarom komen klimaatwetenschappers tot de conclusie dat de duidelijk stijgende tekenplaag van de afgelopen jaren toe te schrijven is aan de klimaatverandering.

Hoe vinden teken de passende gastheer?

Teken wachten op hoog gras of planten op een gastheer. Aan de hand van trillingen in de grond, geuren of lichaamswarmte herkennen teken passerende zoogdieren en laten zich eenvoudig van voorbijlopende broekspijpen of dierenpoten afstrijken en niet, zoals jarenlang werd aangenomen, vanaf grote hoogte op de gastheer vallen.

Hebben teken hun gastheer gevonden, dan begint voor de parasieten vaak een urenlange zoektocht naar de optimale plek om te steken. Deze steek is pijnloos en wordt door de gestoken persoon niet opgemerkt. Afhankelijk van het ontwikkelingsstadium van de teek (larve, nimf, teek) voedt deze zich tussen drie tot zeven dagen met het bloed van de gastheer, voordat hij zich vanzelf laat vallen.

De in Duitsland voorkomende tekensoorten zijn driewaardig. Dit betekent dat ze in elk stadium, dus voor elke vervelling of voor het leggen van eitjes, eenmaal bloed moeten zuigen om te overleven. Juist in deze stadia kunnen teken ziekteverwekkers opnemen en overdragen. De laatste jaren is het aantal ziektegevallen door tekenbeten gestegen. De ziekte van Lyme en teken-encefalitis (TBE) zijn de twee belangrijkste door teken overgedragen ziekten met een ernstig verloop.

Veelvoorkomende ziekten door tekenbeten zijn de ziekte van Lyme en TBE!

Tekenbeet herkennen: Zo ziet een tekenbeet eruit

Een tekenbeet valt vaak niet op, want de beet zelf voel je in de regel niet. Zolang de teek zuigt, zie je hem als een klein donker puntje op de huid dat na verloop van tijd opzwelt. Vooral nimfen zijn met ruim een millimeter nauwelijks groter dan een maanzaadje en worden gemakkelijk over het hoofd gezien. Veelvoorkomende plekken zijn knieholtes, liezen, oksels, de navel en bij kinderen het hoofd.

Als de teek al is afgevallen, blijft vaak alleen een klein rood puntje over, soms met een lichte roodheid eromheen. Dat is de typische „tekenbeet zonder teek”, die op een muggenbult kan lijken. Wie na een verblijf in de natuur zo’n plekje vindt, kan er met een pen een cirkel omheen zetten en de plek de komende weken in de gaten houden.

Jeukt een tekenbeet?

Ja, een tekenbeet kan in de eerste dagen jeuken en licht rood zijn. Meestal is dit een plaatselijke reactie van de huid op de beet en het speeksel van de teek, die na enkele dagen afneemt. Jeuk alleen is geen aanwijzing voor de ziekte van Lyme. Krabben moet je echter vermijden, zodat de plek niet gaat ontsteken.

Roodheid na de tekenbeet: onschuldig of erythema migrans?

Een kleine roodheid die direct na de beet of de volgende dag optreedt en binnen enkele dagen vager wordt, is in de regel een onschuldige huidreactie. Anders is dat bij erythema migrans (wanderoedeem), het meest voorkomende teken van de ziekte van Lyme. Volgens gegevens van het Robert Koch-Instituut (RKI) heeft dit typisch de volgende kenmerken:

• Het begint op zijn vroegst 3 dagen na de beet, meestal na 7 tot 10 dagen, in de regel binnen 30 dagen.
• Het is minimaal 5 cm groot en breidt zich naar buiten uit.
• De rand is vaak sterker rood dan het midden, waar vaak nog de insteekopening te zien is. Hierdoor ziet het er ringvormig uit.
• Het is vlak en niet verheven.

Erythema migrans kan er ook atypisch uitzien, bijvoorbeeld gelijkmatig rood zonder licht midden, of op meerdere plekken op het lichaam optreden, dan soms samen met koorts, spier- en gewrichtspijn. Bij twijfel moet de huid door een arts worden bekeken.

Tekenbeet of muggenbult?

Een muggenbult vormt meestal snel een verheven, jeukende bult die na één tot drie dagen afneemt. Een tekenbeet is vlakker, vaak slechts een rood puntje, en kan langer zichtbaar blijven. Doorslaggevend is het verloop: een roodheid die pas enkele dagen na het verblijf in de buitenlucht ontstaat en groter wordt, past niet bij een muggenbult en moet door een arts worden beoordeeld.

Wanneer naar de arts na een tekenbeet?

• wanneer zich na 3 tot 30 dagen een uitbreidende roodheid laat zien (vermoeden van erythema migrans),
• wanneer één tot twee weken na de beet griepachtige klachten zoals koorts, hoofd- en ledematenpijn optreden (mogelijke aanwijzing voor TBE, vooral in risicogebieden),
• wanneer de plek van de beet sterk opzwelt, gaat etteren of steeds pijnlijker wordt,
• wanneer resten van de teek in de huid zitten en de plek gaat ontsteken.

Het RKI adviseert niet om uit voorzorg antibiotica te nemen na een tekenbeet. Ook het onderzoeken van de verwijderde teek op Borrelia is volgens het RKI niet zinvol: een positieve uitslag zegt niet of er ziekteverwekkers zijn overgedragen, een negatieve kan een vals gevoel van veiligheid geven. Belangrijker is het om de plek van de beet de komende weken in de gaten te houden.

Hoe gevaarlijk is de door teken overgedragen ziekte van Lyme en hoe uit deze zich?

De ziekte van Lyme is in Europa veruit de meest voorkomende door teken overgedragen ziekte; volgens een schatting op basis van declaratiegegevens worden in Duitsland jaarlijks ongeveer 214.000 mensen hiervoor behandeld. Pas begin jaren 80 werd de bacterie die tot de ziekte leidt, Borrelia burgdorferi, ontdekt in Lyme, een klein stadje in de Amerikaanse staat Connecticut. Moeders wier kinderen vaak klaagden over pijn in de gewrichten en deze klachten medisch lieten onderzoeken, brachten aan het licht dat achter deze klachten een door teken overgedragen bacteriële infectie zat.

Het verloop van de ziekte van Lyme uit zich door verschillende tekenen. Indien onopgemerkt kan dit leiden tot chronische klachten tot aan arbeidsongeschiktheid en blijvende schade toe.

Vroeg stadium:

In het vroege stadium van de ziekte van Lyme klagen patiënten vaak over griepachtige symptomen. Ook roodheid op de insteekplaats is geen zeldzaamheid. Bij de meeste patiënten verschijnt eerst een erythema migrans: een roodheid van ten minste 5 cm die in de loop van dagen groter wordt (zie boven). Deze moet absoluut door een arts worden beoordeeld, want ook als de roodheid vanzelf vervaagt, kan de infectie blijven bestaan.
Vindt er geen medische behandeling plaats, dan kan het na weken of maanden tot ontstekingen van het zenuwstelsel en andere organen komen. Zorgwekkende ziekteverlopen uiten zich door gevoelloosheid in de ledematen, door pijnlijke zenuwontstekingen evenals verlammingen in het gezicht en aan armen en benen. Wordt de ziekte van Lyme tijdig behandeld, dan herstellen de meeste getroffenen volledig.

Laat stadium:

In het late stadium van de ziekte van Lyme treden nog na maanden terugkerende gewrichtsontstekingen op. Vooral de enkel- en kniegewrichten zijn vaak aangedaan, maar deze zijn goed te behandelen. Chronische hersenvliesontstekingen, die niet werden behandeld, kunnen ondanks therapie tot langdurige schade leiden.

Anders dan in de VS kunnen mensen in Duitsland niet tegen de ziekte van Lyme worden ingeënt, omdat in Europa verschillende soorten van de ziekte van Lyme voorkomen. Daarom is de ontwikkeling van een vaccin op onze breedtegraden zo moeilijk. Om deze reden moet de ziekte van Lyme aan haar symptomen worden herkend om een vroegtijdige behandeling uit te voeren.

Tekenen die wijzen op een tekenbeet moeten zo snel mogelijk door een arts worden beoordeeld. Alleen een consequente behandeling met antibiotica kan een ernstig ziekteverloop voorkomen. Om zeker te weten dat de veroorzaker van deze symptomen een langer geleden opgelopen tekenbeet is, kan dit aan de hand van een bloedonderzoek worden vastgesteld. Mensen die al eens de ziekte van Lyme hebben gehad, bereiken geen blijvende immuniteit.

Wat is een encefalitis (TBE)?

Teken-encefalitis (TBE) is een virusinfectie die vooral in de lente en zomer wordt overgedragen. Het virus komt voor in kleine zoogdieren zoals muizen en vermenigvuldigt zich daar. Steekt een teek eerst een besmette muis en daarna een mens, dan wordt het virus zo op de mens overgedragen. Van mens op mens is het virus niet overdraagbaar!
Het TBE-virus kan de hersenvliezen en het centrale zenuwstelsel van de mens aantasten.
In het jaar 2020 werden in totaal 677 gevallen van teken-encefalitis aan het Robert Koch Instituut doorgegeven. Net als in de jaren daarvoor werden duidelijk meer gevallen in het zuiden van Duitsland gemeld. Vooral Saarland, Baden-Württemberg en Beieren waren getroffen.

Welke symptomen treden op bij een TBE-infectie?

Een incubatietijd van TBE bedraagt zeven tot veertien dagen. Bij circa zeventig tot negentig procent van de besmette personen verloopt de ziekte zonder symptomen. Alleen een bloedtest kan met zekerheid een TBE-infectie aantonen. Bij de overige tien tot dertig procent treden symptomen op. Met TBE besmette mensen zijn niet besmettelijk. Problematisch is echter dat met het vorderen van de leeftijd de gevolgen van een TBE-infectie zwaarder worden en de oudere mens vatbaarder is voor complicaties tijdens de ziekte.
Er kunnen in het algemeen twee ziektefasen bij TBE worden vastgesteld.

De eerste fase:

In de eerste fase van de ziekte treden griepachtige symptomen op. Deze gaan gepaard met hoofd- en ledematenpijn, koorts, gebrek aan eetlust, misselijkheid en maag-darmklachten. Na ongeveer een week nemen de klachten af en verloopt de ziekte bij de meeste besmette personen zonder langdurige schade.

De tweede fase:

De tweede fase uit zich opnieuw met hoge koorts. Het kan nu tot een aantasting van de hersenvliezen evenals de hersenen komen. Een ontsteking van de hersenvliezen, ook meningitis genoemd, uit zich door hevige hoofdpijn, misselijkheid met braken, sterke lichtgevoeligheid en stijfheid in de nekstreek.
Is het brein door een TBE-infectie aangetast (meningo-encefalitis), dan treden spraakstoornissen, verlammingen evenals sensibiliteitsstoornissen op.

Is men ziek door TBE, dan moet men bedrust houden en de optredende klachten door een arts laten behandelen. Een immuniteit door de ziekte is meestal aanwezig. Echter moeten mensen zich na drie tot vijf jaar laten inenten als zij door hun werk of woonplaats aan een verhoogd TBE-risico zijn blootgesteld.

Hoe kan men zich tegen een infectie met TBE door een tekenbeet beschermen?

De veiligste manier om uzelf tegen een infectie met TBE te beschermen, is preventie door middel van een speciale vaccinatie. Om een basisimmuniteit op te bouwen, zijn drie vaccinaties met een tussenpoos van één tot drie maanden nodig. Na de drieledige basisimmunisatie wordt de eerste herhalingsprik doorgaans na drie jaar aanbevolen, daarna afhankelijk van de leeftijd en het vaccin elke drie tot vijf jaar. Mocht u twijfelen, dan is het raadzaam om uw huisarts te raadplegen en u door hem te laten adviseren.

De preventieve vaccinatie tegen TBE is niet werkzaam tegen een infectie met de ziekte van Lyme!

De beste bescherming is om uzelf al vooraf tegen tekenbeten te beschermen. Personen die zich vaak in de vrije natuur begeven, moeten bij voorkeur lichtgekleurde en nauwsluitende kleding met lange mouwen en broekspijpen dragen. Teken zijn zo sneller zichtbaar en krijgen niet de kans om te steken. Nog thuis kunt u een anti-teek-spray op de huid aanbrengen die de parasieten door de geur op afstand houdt. U moet dicht struikgewas vermijden en uw lichaam na een wandeling nauwkeurig op teken controleren. Vooral warme lichaamsdelen zoals de knieholtes, elleboogplooien, oksels en de liesstreek hebben de voorkeur van teken. Ouders moeten bij hun kinderen het gehele lichaam op teken controleren. Vooral het hoofdgebied is bij kinderen een zeer geliefde plek om te steken.

Wat moet er gedaan worden als de teek al gestoken heeft?

Zodra u een teek op uw eigen lichaam heeft ontdekt, moet u deze zo snel mogelijk verwijderen. Het risico op een infectie stijgt naarmate de teek langer zuigt. Borrelia-bacteriën worden met een vertraging van twaalf tot vierentwintig uur overgedragen. TBE-virussen zijn direct na een tekenbeet overdraagbaar en daarom bijzonder gevaarlijk. Tips en trucs die jarenlang zijn verspreid, zoals het insmeren van de teek en de insteekplaats met olie, crème of was, mogen onder geen beding worden toegepast! Door deze procedure wordt de afgifte van infectieus speeksel alleen maar bevorderd.

Om een teek zo goed mogelijk te verwijderen, worden een pincet of een tekentang gebruikt. Hierbij wordt de teek precies bij de insteekplaats vastgepakt en recht uit de huid getrokken. Er moet op worden gelet dat de parasiet niet wordt geplet en zo dicht mogelijk bij de kop wordt vastgepakt om het plaagdier te verwijderen. Mocht de kop van de teek niet volledig verwijderd kunnen worden, dan is het het veiligst om een arts te raadplegen. Een infectiegevaar kan echter niet meer uitgaan van de tekenkop.

Hoe nuttig zijn tekentangen & co?

Tekentangen kunnen het lichaam van de dieren tijdens het verwijderen pletten. Hierdoor kan de teek meer speeksel en daarmee mogelijke ziekteverwekkers afgeven.
Een veilige manier van tekenverwijdering is de zogenaamde Save-Card. Dit is een kaart die lijkt op een creditcard. Deze heeft twee uitgestanste gleuven waarmee teken in elk stadium zeer gemakkelijk kunnen worden verwijderd. Save-Cards zijn verkrijgbaar bij apotheken en dierenspeciaalzaken.

Het Robert Koch-Institut adviseert niet om de verwijderde teek op Borrelia te laten onderzoeken: een positieve uitslag zegt niets over de vraag of er ziekteverwekkers zijn overgedragen, een negatieve kan een vals gevoel van veiligheid geven. Belangrijker is het om de insteekplaats de volgende weken in de gaten te houden.

Hoe beschermt u uw huisdier tegen teken?

Huisdiereigenaren, vooral hondeneigenaren, kunnen gebruikmaken van verschillende maatregelen om het dier tegen teken te beschermen. De meest effectieve methode hierbij is om uw huisdier na elke wandeling in de buitenlucht op teken te controleren. Ziekteverwekkende kiemen worden pas overgedragen nadat de teek ongeveer een dag zuigt. Om de hond preventief te beschermen, zijn aanvullende contact-antiparasitica en de hondenvaccinatie tegen de ziekte van Lyme raadzaam.

Wat zijn antiparasitica en hoe worden ze toegepast?

Antiparasitica zijn chemische stoffen die het risico op overdracht verlagen door teken te doden. Teken kunnen zich weliswaar in de vacht van de dieren vasthouden, maar ze sterven af tijdens het bloedzuigen en kunnen de ziekteverwekkers dan nauwelijks nog overdragen. Een infectierisico is daardoor aanzienlijk kleiner. Antiparasitica zijn verkrijgbaar in de vorm van tekenbanden (acaricide middelen) en als puntsgewijs aan te brengen spot-on-preparaten. De bevatte werkzame stof permethrine is geschikt als tekenpreventie voor honden. Katteneigenaren moeten echter afzien van preparaten met dit bestanddeel! Permethrine is giftig voor katten.
Voor het gebruik van antiparasitica moet absoluut contact worden opgenomen met de dierenarts. Deze weet het beste welk product voor het huisdier zonder gevolgschade toepasbaar is.

Waarom is een vaccinatie tegen de ziekte van Lyme bij de hond mogelijk?

Honden kunnen tegen de ziekte van Lyme worden ingeënt. Na de vaccinatie maakt het lichaam van de hond al antilichamen aan. Als de hond wordt gestoken door een met Borrelia besmette teek, komen de antilichamen van de hond tijdens het zuigen in de teek terecht en kunnen ze de bacteriën daar opvangen voordat ze worden overgedragen. Of en wanneer de vaccinatie voor een hond zinvol is, bepaalt de dierenarts. Ook honden kunnen na een infectie opnieuw besmet raken en ziek worden. Daarom adviseren dierenartsen om honden die aan een infectierisico zijn blootgesteld, regelmatig te laten vaccineren.

Vanaf welke leeftijd kan de hond tegen de ziekte van Lyme worden ingeënt?

Al op de leeftijd van twaalf weken is een vaccinatie tegen de ziekte van Lyme bij een puppy mogelijk. Een daaropvolgende tweede vaccinatie, die plaatsvindt in een periode van drie tot vijf weken, voltooit de basisimmuniteit. Na de eerste vaccinatie in het voorjaar moet na vier tot zes maanden een herhalingsvaccinatie plaatsvinden. Na nog eens vier tot zes maanden volgt de tweede herhalingsvaccinatie.
Daarna wordt de bescherming door de vaccinatie in de regel jaarlijks opgefrist. Vaccinaties moeten altijd vóór het jaarlijkse tekenseizoen door een dierenarts worden uitgevoerd om de hond tegen de bloedzuigers te beschermen.

Veelgestelde vragen

Is douchen na een verblijf in een gebied met veel teken zinvol?

Teken steken niet direct en kunnen ook tijdens het douchen worden verwijderd. Een douche vervangt echter niet het controleren van het lichaam en de hoofdregio op teken. Als de teek al heeft gestoken en bloed zuigt, is het verwijderen onder de douche absoluut niet aan te raden.

Kan een ongeboren kind in de baarmoeder besmet raken als de moeder door een teek is gestoken?

Dergelijke gevallen zijn niet bekend. Ook voorvallen van een infectie van het ongeboren kind via de moedermelk zijn tot nu toe niet aantoonbaar.

Waar kan men informatie vinden over de actuele risicogebieden voor teken?

Het RKI publiceert jaarlijks een kaart waarop duidelijk te zien is welke gebieden in Duitsland het meest getroffen zijn. Op http://www.rki.de/fsme-karte is men altijd goed geïnformeerd.

Bronnen en verdere links:

• https://www.zecken.de/de/zecken/wo-sie-lebt
• www.rki.de/DE/Content/InfAZ/F/FSME/FSME_2020.html
• www.infomedizin.de/krankheiten/zeckenbiss/
• https://www.infektionsschutz.de/erregersteckbriefe/fsme.html
• https://www.nali-impfen.de/monitoring-daten/krankheitsfaelle-in-deutschland/fsme/
• Robert Koch-Institut: RKI-gids Lyme-borreliose