TBE-vaccinatie en risicogebieden in Duitsland

Bescherming tegen het FSME-virus?

Zodra het warmer wordt, wordt er vaker gewaarschuwd voor teken en FSME. Onbehandeld kan FSME vervelende langetermijngevolgen veroorzaken, die voor de betrokkene een sterke beperking in het dagelijks leven kunnen betekenen. Om het risico op FSME te minimaliseren, wordt daarom aanbevolen om een FSME-vaccinatie te laten uitvoeren om uzelf tegen het agressieve virus te beschermen. Hoe FSME wordt overgedragen en waarom de vaccinatie de enig zinvolle maatregel is, leest u in deze blogpost.

Teken en de overdracht van FSME

Teken zijn vleugelloze spinachtigen, die tot de orde van de mijten behoren. Ze bevinden zich vooral aan bosranden, in de buurt van beekjes en op weilanden. Daar kruipen ze naar de bovenkant van een grasspriet, waar ze wachten op voorbijkomende gastheren. Gastheren kunnen wilde dieren, honden, katten en mensen zijn. De mens is daarbij niet de voorkeursgastheer - zijn bloed is voor de doeleinden van de teek echter volkomen voldoende.

Teken hebben in de loop van hun lange leven - ze leven gemiddeld tussen de drie en vijf jaar, incidenteel kunnen ze echter ook tot tien jaar oud worden - in totaal drie keer bloed van een gastheer nodig. De tekenlarve heeft bloed nodig om te vervellen tot een nimf. De larven zijn minuscuul klein en vallen daarom vooral muizen en andere kleine levende wezens zoals egels aan. Om zich verder te ontwikkelen tot een volwassen teek, heeft ze een tweede maaltijd nodig. Nimfen vallen iets grotere zoogdieren aan zoals eekhoorns of vossen.
Volwassen teken zijn zodoende degenen die ook de mens als gastheer uitkiezen. Voor het leggen van eieren heeft een vrouwelijke teek veel bloed nodig, omdat ze alleen daardoor haar eieren (per teek zijn dit tot 3.000 eieren) kan leggen. Mannelijke teken daarentegen kruipen vaak op gastheren op zoek naar een te bevruchten vrouwtje - bloed drinken is niet hun favoriete bezigheid. Na de bevruchting vallen de mannetjes van de vrouwtjes af en sterven ze. De vrouwelijke teken sterven na het leggen van de eieren ook korte tijd later.

Omdat teken verschillende wilde dieren steken voor hun verdere ontwikkeling en de FSME-verwekker normaal gesproken vooral tussen kleine organismen zoals muizen wordt doorgegeven, kan het voorkomen dat de teek daardoor zelf besmet raakt. De teek heeft geen last van FSME, maar de mens die ze steekt wel. Via hun speeksel komen de FSME-virussen in de bloedbaan van de gastheer terecht.

Interessant genoeg hoeft niet iedereen die door een met FSME besmette teek wordt gestoken, ook FSME te krijgen. Als men besmet raakt, verloopt de ziekte vaak ook asymptomatisch: het lichaam bestrijdt en overwint de ziekte zonder symptomen.

In de zeldzaamste gevallen kunnen de FSME-verwekkers ook door verontreinigde, niet-gepasteuriseerde melk, die wordt gedronken, worden overgedragen. 99% van de FSME-gevallen is echter afkomstig van tekenbeten.

Wat is FSME?

FSME is de afkorting voor tekenencefalitis (FSME). Deze ziekte wordt veroorzaakt door virussen die - afhankelijk van de ernst van de ziekte - de hersenen, de hersenvliezen of zelfs het ruggenmerg ontsteken. De naam is samengesteld uit de tijd waarin teken bijzonder actief zijn (voorjaar en zomer) en uit meningen (bindweefsel dat hersenen en ruggenmerg omhult) en encefalitis (de medische benaming voor hersenontsteking). Een meningo-encefalitis is zodoende een aandoening waarbij de hersenen en de hersenvliezen ontstoken zijn. In ongeveer 90% van de gevallen geneest de ziekte zonder restverschijnselen. 10% van de met FSME besmette mensen houdt echter na een infectie schade aan het centrale zenuwstelsel over. Meer informatie over FSME kunt u in ons bloggedeelte over teken nalezen.

Risicogebieden voor FSME

Teken komen bijna overal ter wereld voor. De tekensoort die in onze streken FSME bij zich kan dragen en het meest voorkomt, is de schapenteek (Ixodes ricinus) (Ixodes ricinus). Deze tekensoort komt vooral in het zuiden van Duitsland voor. In het noorden daarentegen worden nauwelijks FSME-gevallen geregistreerd. Baden-Württemberg en Beieren evenals Zuid-Hessen, Thüringen en Saksen behoren tot de hoogrisicogebieden. In onze buurlanden Oostenrijk en Zwitserland, in Scandinavië en ook in de Baltische staten zijn eveneens FSME-gevallen gemeld, waardoor ook in deze landen bijzondere voorzichtigheid geboden is tijdens een verblijf in de natuur.

Symptomen van een FSME-infectie

Een TBE-infectie verloopt gewoonlijk in twee fasen. Ongeveer één tot twee weken na de tekenbeet treden er griepachtige symptomen op zoals koorts, hoofdpijn, spierpijn en vermoeidheid. Omdat veel mensen deze symptomen niet in verband brengen met een tekenbeet, maar in eerste instantie denken aan een gewone zomergriep of een virale infectie, is de diagnose lastig. De meeste patiënten doorstaan deze fase zonder grote problemen.

Sommige patiënten ontwikkelen ongeveer één tot drie weken na het verdwijnen van de symptomen van de eerste fase een tweede, veel gevaarlijkere fase van de TBE-infectie. In deze fase raken door de virussen de hersenvliezen en de hersenen ontstoken. In ernstige gevallen raakt het ruggenmerg ontstoken, wat leidt tot verlammingen van de ledematen, slik- en spraakstoornissen veroorzaakt en zelfs ademhalingsverlamming kan opwekken. De ontstekingen gaan op hun beurt gepaard met koorts en met misselijkheid en braken. Ook uitvalverschijnselen van het centrale zenuwstelsel zijn geen zeldzaamheid.

Helaas leidt een ernstige TBE-infectie tot blijvende schade zoals blijvende verlammingen van de ledematen, aanhoudende hoofdpijn en een verminderd uithoudingsvermogen. Op 100 TBE-gevallen is er één dode die als gevolg van de ziekte overlijdt. Ouderen hebben een hoger risico op een ernstig verloop van een TBE-infectie, terwijl jongeren vaak geen tot geringe symptomen vertonen.
Overdracht van mens op mens is niet mogelijk.

TBE-vaccinatie als enige bescherming

Omdat TBE een virale infectie is, kun je weinig doen zodra je besmet bent. Er zijn geen medicijnen tegen het virus, waardoor het zinvol is om je preventief tegen een mogelijke besmetting te beschermen. Vooral mensen die in risicogebieden wonen en werknemers die vaak buiten verblijven (boswachters, jagers, hoveniers, tuinbouwers, bosarbeiders etc.), wordt een TBE-vaccinatie aanbevolen. Ook reizigers die in gebieden met een hoog besmettingsrisico zullen verblijven, moeten overwegen of ze zich preventief tegen TBE laten vaccineren.

Gewoonlijk wordt een TBE-vaccinatie in totaal drie keer toegediend om een optimale bescherming te bieden. Na de eerste vaccinatie wordt meestal na zes weken de tweede prik gegeven. De laatste vaccinatie wordt in de loop van het jaar tussen vijf en twaalf maanden na de tweede vaccinatie gegeven.

Er zijn verschillende vaccins, maar ze hebben allemaal tot doel de gevaccineerde te beschermen tegen een TBE-infectie. De twee vaccins die door de STIKO (Ständige Impfkommission) worden aanbevolen zijn FSME-IMMUN en Encepur, die door verschillende farmaceutische bedrijven worden geproduceerd. Het TBE-vaccin bestaat uit een dood vaccin dat geïnactiveerde TBE-virussen bevat. De vaccinatie veroorzaakt dienovereenkomstig geen ziekte, maar wel een immuunreactie van het immuunsysteem en de T-cellen: het lichaam ontwikkelt antilichamen. Bij een acute TBE-infectie begint het lichaam direct met het vormen en bestrijden van TBE-antilichamen. Om een langdurige bescherming te garanderen, moet elke drie tot vijf jaar een herhalingsvaccinatie worden gegeven.

Is een TBE-vaccinatie schadelijk voor kinderen?

Bij een TBE-infectie lopen kinderen normaal gesproken geen schade op en doorstaan ze de ziekte zonder problemen. Toch kan het zinvol zijn om kinderen tegen TBE te vaccineren. Ze spelen veel buiten en verblijven vaak ook buiten de paden. Daarom is de kans groter dat ze door een met TBE besmette teek worden gestoken.

De TBE-vaccinatie voor kinderen is toegelaten vanaf de eerste verjaardag. Omdat hun immuunsysteem niet in die mate ontwikkeld is als dat van een volwassene, worden hen speciale, voor kinderen ontwikkelde vaccins toegediend.

Welke bijwerkingen kunnen door de vaccinatie worden veroorzaakt?

Elke vaccinatie is een ingreep in het immuunsysteem. De individuele constitutie van de gevaccineerde is daarbij doorslaggevend voor de mate waarin hij op de vaccinatie reageert. Sommigen hebben behalve een pijnlijke, licht gezwollen prikplek geen beperkingen, bij anderen reageert het immuunsysteem zeer sterk op het vaccin, waardoor koorts en griepachtige symptomen kunnen optreden. Ook allergische reacties zoals benauwdheid kunnen na een vaccinatie optreden - dit is echter een uitzondering en niet de regel!

• Pijnlijke arm
• Vermoeidheid
• Spierpijn
• Gewrichtspijn
• Maag-darmklachten
• Hoofdpijn

Hoe goed beschermt de TBE-vaccinatie tegen de ziekte?

Volgens het Robert-Koch-Institut is na afronding van de drie vaccinaties 99 van de 100 gevaccineerden beschermd tegen een TBE-infectie.

Welke kosten brengt de TBE-vaccinatie met zich mee?

De TBE-vaccinatie wordt door de wettelijke zorgverzekering vergoed, zodra men in een TBE-risicogebied woont. De vaccinatie wordt eveneens vergoed als men voor het werk veel tijd in de vrije natuur doorbrengt. Mensen die op vakantie willen in TBE-risicogebieden, wordt eveneens aangeraden zich te laten vaccineren tegen de door teken overgedragen ziekte.

Bij de eigen zorgverzekeraar kan men navragen of deze de vaccinatie vergoedt, of dat men de bijdrage zelf moet betalen.

Zijn er andere mogelijkheden om jezelf tegen TBE te beschermen?

Omdat TBE door een virus wordt veroorzaakt, zijn er geen verdere medicamenteuze mogelijkheden om jezelf tegen de ziekte te beschermen. Men kan echter enkele preventieve maatregelen nemen, zodat het überhaupt niet tot een tekenbeet komt.

Wanneer zijn teken actief?

Teken zijn vanaf temperaturen van boven de acht graden Celsius actief, waardoor het al heel vroeg in het jaar kan voorkomen dat teken onderweg zijn. Ze houden zich bij voorkeur op bij bosranden, op open plekken, in de buurt van beken en in het kreupelhout en wachten daar op een gastheer die hen ongemerkt van hun loerplek afstreept en meeneemt.

Helaas voel je niet of een teek over het lichaam kruipt, omdat de dieren piepklein zijn en met het blote oog nauwelijks zichtbaar. Toch heb je goede kansen om na een wandeling of langer verblijf in de natuur een teek te ontdekken en van het lichaam te verwijderen, voordat deze de mogelijkheid heeft gevonden om toe te steken. Teken hebben meerdere uren nodig om een geschikte plek te vinden om bloed te zuigen.

De juiste kleding voor een verblijf buiten

Om het teken erg moeilijk te maken om bij de blote huid te komen, zou gesloten kleding en schoeisel buiten de norm moeten worden. Op lichte kleding zijn teken ondanks hun piepkleine lichaam relatief goed te herkennen.

Repellents gebruiken

Een andere eenvoudig toe te passen tip zijn zogenaamde repellents, die voor een wandeling of trektocht op blote huidgedeelten worden gesprayd. De SILBERKRAFT teekspray is daarbij volledig vrij van chemicaliën, waardoor deze ook bij kinderen zonder problemen kan worden gebruikt. Omdat chemische werkzame stoffen zoals DEET of permethrine allergische reacties kunnen uitlokken en schadelijk zijn voor het milieu, zet SILBERKRAFT in op de in de natuur voorkomende werkzame stof citroen-eucalyptus, die tot de meest effectieve plantaardige stoffen tegen teken en andere insecten behoort. Citroen-eucalyptus wordt gewonnen uit de bladeren van de eucalyptusplant, die uit de staat Queensland in Australië komt. De bladeren worden gedestilleerd, zodat de waardevolle etherische olie van de bladeren kan worden gewonnen.

Voor mensen is de geur zeer aangenaam en ruikt deze naar citroen; teken daarentegen houden helemaal niet van de geur en laten de mens met rust.

Wilde dieren vermijden

Omdat wilde dieren meestal met teken besmet zijn, moet men nalaten deze aan te raken. Teken kruipen erg snel en kunnen door een simpele aai over de vacht van gastheer wisselen.

Het lichaam controleren

Om er zeker van te zijn dat er geen ongenode gast van buiten in de ruimtes komt, moet men het gehele lichaam van het voorjaar tot de herfst na elk verblijf buiten grondig op teken controleren (laten). Teken prefereren warme, goed doorbloede lichaamsdelen: onder de oksels, in de knieholtes, op de buik, bij de haaraanzet en in de schaamstreek komen ze zeer vaak voor.

Bronnen en verdere links

• https://www.infektionsschutz.de/erregersteckbriefe/fsme.html
• http://www.medizinfo.de/waldundwiese/zecken/zbio.htm
• https://tropeninstitut.de/krankheiten-a-z/alle-krankheiten-a-z/fsme-faqs
• https://www.pei.de/DE/arzneimittel/impfstoffe/fsme/fsme-node.html
• https://www.apotheken-umschau.de/gesund-bleiben/vorsorge/impfung-gegen-fsme-wer-wie-oft-und-wann-721439.html
• https://www.impfen-info.de/impfempfehlungen/fuer-erwachsene/fsme-fruehsommer-meningoenzephalitis/#/jfmulticontent_c59572-3