Teken bij katten: herkennen, verwijderen, voorkomen – en welke ziektes dreigen

Ongewenste souvenir - hoe u teken bij katten kunt voorkomen

Zodra de temperaturen stijgen, is menig kat nauwelijks nog binnen te houden: tenzij het echte binnenkatten zijn, struinen ze door de buurt, jagen ze op vogels en brengen ze kleine muizen als liefdesgeschenk mee terug naar hun baasjes. Helaas behoren in de warme maanden ook teken tot de ongewenste souvenirs die katten mee naar binnen kunnen nemen. Hoe u uzelf en uw viervoeter tegen de kleine bloedzuigers kunt beschermen, leest u in dit blogartikel.

Wat zijn teken?

Teken zijn parasieten en behoren tot de familie van de mijten. Om te overleven hebben ze bloed van een gastheer nodig. Dit kan een wild dier zijn, maar ook een huisdier of zelfs een mens - teken maken hierin geen onderscheid.
In de loop van hun leven doorlopen teken drie stadia: larve, nimf en tot slot de volwassen en geslachtsrijpe teek. Om zich van het ene stadium naar het volgende te kunnen ontwikkelen, hebben teken telkens een bloedmaaltijd nodig. De larven vallen vooral kleine organismen aan, zoals muizen, die het TBE-virus bij zich kunnen dragen en dit via het bloed op de teek kunnen overbrengen. De teek heeft zelf geen last van het virus, maar als de gastheer via het tekenspeeksel wordt besmet, kan dit leiden tot vervelende langetermijngevolgen.

Uiterlijk en levensduur

Teken zijn de grootste mijten, maar met het blote oog zijn ze desondanks moeilijk te herkennen: ze worden tussen de twee en vier millimeter groot en hebben een chitinepantser op hun rug. Dit is bij de mannetjes groter dan bij de vrouwtjes. Tekenvrouwtjes zijn iets groter dan tekenmannetjes en kunnen tot wel 3000 eitjes per populatie leggen. Na de bevruchting sterft het mannetje, het vrouwtje sterft kort na het leggen van de eitjes.

Teken zijn zeer sober. Als er lange tijd geen gastheer voorbijkomt, deert hen dat weinig. Ze blijven rustig wachten in het kreupelhout of op de top van grassprieten op een voorbijkomende gastheer. De gemiddelde levensduur van teken bedraagt drie tot vijf jaar - afhankelijk van hoe snel de teek zich van ei tot volwassen teek ontwikkelt.

Leefgebied

Teken houden van warme temperaturen en een hoge luchtvochtigheid. Daarom komen ze vaker voor op plekken waar de omgevingsfactoren optimaal zijn: op open plekken in het bos, langs beekjes en in het kreupelhout, maar ook in weilanden en in de tuin. Zodra de temperaturen constant boven de acht graden Celsius komen, ontwaken de kleine bloedzuigers uit hun winterrust en gaan ze op jacht. Ze klimmen naar de top van grassprieten of lage struiken en wachten daar op een voorbijkomende gastheer die hen afstreept. Vooral in de periode tussen maart en oktober zijn teken extra actief. In deze maanden is extra voorzichtigheid geboden bij een verblijf in de buitenlucht.

Verspreiding van de teek in Duitsland

Teken komen vooral in de zuidelijke deelstaten voor. Vooral in Beieren en Baden-Württemberg, maar ook in Zuid-Hessen en Thüringen is de meest voorkomende tekensoort, de gewone teek, vertegenwoordigd. Omdat de temperaturen echter steeds milder worden en teken nauwelijks nog sterven door koude winters, verspreiden ze zich steeds verder naar het noorden. Daarom wordt aanbevolen om overal in Duitsland na een verblijf in de natuur uw viervoeters op teken te controleren.

Zoönose - de teek gaat over op de mens

Katten zijn erg aanhankelijk. Ze vinden het heerlijk om langs meubels en benen van mensen te strijken. Als er een teek in de vacht van de kat zit, kan het snel gebeuren dat deze van de kat op de mens wordt overgebracht. Omdat de vacht van een kat veel dichter is dan die van honden, kruipen teken vaak erg lang op het dier rond of wandelen ze over naar de mens.

De reinheid van de kat is een van de redenen waarom katten minder vaak door teken worden gestoken dan honden. De grondige vachtverzorging die katten dagelijks uitvoeren, verdrijft teken en ze zoeken dan een andere gastheer die minder onrust veroorzaakt.

Het nauwe contact tussen kat en katteneigenaar leidt vaak tot een overstap van de teek. Dit kon een onderzoek van het Robert Koch-Institut aantonen.
Teken kunnen zoönosen zoals TBE en de ziekte van Lyme bij een tekenbeet op de mens overdragen. Terwijl de ziekte van Lyme zeer goed met antibiotica te bestrijden is, omdat deze door bacteriën wordt veroorzaakt, zijn er tegen het TBE-virus geen medicijnen. Enkel een TBE-vaccinatie kan tegen de ziekte beschermen.

Welke tekensoorten vallen katten aan?

Van de wereldwijd meer dan 900 tekensoorten zijn er vooral twee in Duitsland vertegenwoordigd: de gewone teek en de sierschildteek. Beide tekensoorten steken katten in de kop, borst- en nekstreek, omdat daar warme en goed doorbloede plekken zijn, die bij het wassen van de vacht moeilijker te reinigen zijn.

Gewone teek

Deze tekensoort is in Europa het meest wijdverspreid. De gewone teek (Ixodes ricinus) draagt TBE en de ziekte van Lyme over via zijn speeksel, dat bij een steek ervoor zorgt dat de bloedstolling stopt en de teek uitgebreid bloed kan zuigen. De teek komt in gemengde bossen voor en heeft voldoende vochtigheid nodig om te overleven. Is hij op jacht, dan gaat hij aan het uiteinde van grassprieten, korte struiken en in kreupelhout zitten, waar hij wacht op een voorbijtrekkende gastheer. Tussen twee bloedmaaltijden door kunnen wel twee jaar verstrijken, waarin de gewone teek geen bloed tot zich neemt. Ligt hij op de loer, dan maakt de gastheersoort hem niet uit - hij valt wilde dieren en vee net zo goed aan als huisdieren en de mens.

Sierschildteek

De sierschildteek behoort tot de familie van de schildteken (Ixodidae). Vanwege de steeds warmere temperaturen verspreidt zij zich van zuid naar noord verder uit. Anders dan de gewone teek verdraagt de sierschildteek ook droogte en is zij vaker op open groene vlaktes met verspreide struiken en bomen te vinden. Zij is bovendien ook in de winter actief, zolang de temperaturen boven nul graden zijn.

In tegenstelling tot de gewone teek, die geen onderscheid maakt bij zijn gastheerdier, is de sierschildteek kieskeuriger. Mensen steekt zij slechts zelden. Sporadisch worden katten gestoken, maar van de huisdieren geeft zij de voorkeur aan de hond. Een steek van de sierschildteek kan bij de hond en bij de kat leiden tot babesiose, ook wel hondemalaria genoemd.

Teken bij de kat herkennen en verwijderen

Na elke uitstap is het de moeite waard om de kat grondig af te tasten. Teken zitten bij katten bij voorkeur op de kop, oren, hals en nek, in de oksels en op de buik. Een zuigende teek voelt aan als een klein knobbeltje in de vacht. Volgezogen is deze grijs tot roodbruin en kan zo groot als een erwt worden; nimfen zijn daarentegen slechts ongeveer een millimeter groot. Minuscule oranjerode puntjes in huidplooien, bijvoorbeeld aan de oorrands, zijn meestal geen teken, maar larven van de herfstmijt.

Zo verwijdert men een teek bij de kat

1. Tekentang, tekenkaart of fijn pincet klaarleggen en de kat door een tweede persoon rustig laten houden.
2. De teek zo dicht mogelijk bij de huid bij de mondwerktuigen vastpakken, niet bij het volgezogen lichaam.
3. Langzaam en recht eruit trekken, zonder te knijpen.
4. Vooraf geen olie, lijm of alcohol op de teek aanbrengen.
5. De steekplek daarna desinfecteren en enkele dagen in de gaten houden.

Blijft een klein restje van de mondwerktuigen in de huid achter, dan wordt dit meestal vanzelf afgestoten. Als de plek sterk rood wordt, opzwelt of gaat etteren, moet de kat naar de dierenarts.

Teek door de dierenarts laten verwijderen: wanneer zinvol, wat kost het?

Als de kat niet stil blijft zitten, de teek bij het oog of diep in het oor zit of als de plek al ontstoken is, moet de dierenarts de teek verwijderen. De kosten zijn gebaseerd op de tarieven voor dierenartsen en hangen af van de inspanning, bijvoorbeeld of er aanvullend onderzoek of behandeling nodig is. Bij spoeddiensten komen hogere tarieven en een spoedtoeslag kijken. Vraag dit het beste vooraf na bij de praktijk.

Wanneer naar de dierenarts na een tekenbeet?

Koorts, lusteloosheid, gebrek aan eetlust, kreupelheid, bleke slijmvliezen of donkere urine in de dagen en weken na een tekenbeet moeten door een dierenarts worden onderzocht. Ook tekenmiddelen voor de kat moeten met de dierenarts worden afgestemd, want middelen met permethrine zijn giftig voor katten.

Welke ziekten worden door teken overgedragen?

Er zijn verschillende ziekten die katten kunnen ontwikkelen na een tekenbeet.

Anaplasmose

De schapenteek is de overdrager van deze infectie. Hierbij vallen bacteriën, die door de tekenbeet in het bloed terechtkomen, de witte bloedcellen aan. Als de kat besmet is, uit de ziekte zich door koorts, gewichtsverlies en bleke, slecht doorbloede slijmvliezen. Ook kreupelheid kan wijzen op anaplasmose. Door bloedafname bij de betreffende dierenarts kan de diagnose worden gesteld. Anaplasmose wordt door de dierenarts behandeld met antibiotica.

Babesiose

Babesiose of hondenziekte wordt overgedragen door de hyalomma-teek. Eencellige parasieten komen via de tekenbeet in de bloedbaan terecht en vallen de rode bloedcellen van de kat aan. Koorts, gebrek aan eetlust, gewichtsverlies en donkere urine wijzen op een infectie. De dierenarts stelt de diagnose via bloedonderzoek, bijvoorbeeld een bloeduitstrijkje of een aantonen van de ziekteverwekker. De behandeling gebeurt met speciale medicijnen tegen de eencelligen.

Borreliose

Voor de ziekte van Lyme is de schapenteek verantwoordelijk. De beet leidt tot koorts, wisselende kreupelheid in de poten en gebrek aan eetlust. Na de beet kunnen weken zonder symptomen verstrijken, waardoor de diagnose pas later wordt gesteld. Katten worden echter naar huidige kennis slechts zelden ziek van borreliose, en een rode kring zoals bij mensen is bij dieren niet typerend. Borreliose wordt behandeld met antibiotica. Er kunnen echter ook later steeds weer opvlammingen door de bacterie optreden.

Teken bij katten voorkomen - huismiddeltjes

Voor veel huismiddeltjes tegen teken is geen bewezen werking. Een overzicht van wat erachter zit:

Kokosolie

Aan kokosolie wordt een werking tegen teken toegeschreven, maar wetenschappelijk is dit niet bewezen. De olie is goedkoop te vinden in de toko en goed gesorteerde supermarkten. Voor tekenbescherming wordt een behandeling om de drie dagen aanbevolen. Warm hiervoor ongeveer een theelepel in de handpalm op totdat de olie vloeibaar wordt. Wrijf de olie goed in de handen. Verdeel door een uitgebreide aaisessie de olie over de gehele vacht van de viervoeter. Bevochtig hierbij vooral de kop en de borst- en nekpartij met de olie.

Problematisch is de kattenwas die katten dagelijks zelf uitvoeren. Daarbij likken ze met hun ruwe tongen de kokosolie graag van de vacht, waardoor deze toepassing helaas geen betrouwbare bescherming tegen teken kan garanderen.

Biergisttabletten

Biergist zou teken op afstand houden door een veranderde lichaamsgeur. Een dergelijke werking is niet bewezen; als betrouwbare tekenbescherming is biergist daarom niet geschikt.

Etherische oliën

Anders dan bij mensen, mogen etherische oliën niet bij katten worden gebruikt. Zij missen enzymen die etherische oliën kunnen verwerken - etherische oliën leiden daarom tot vergiftigingsverschijnselen. Tea tree olie, lavendelolie en andere etherische oliën zijn voor katten daarom taboe.

Barnsteenhalsbanden

In de esoterische hoek worden steeds weer barnsteenhalsbanden als tekenbescherming verkocht. Deze zouden van ruwe, onbewerkte barnsteen moeten zijn, die door zijn harsachtige geur teken betrouwbaar op afstand zou houden. Wetenschappelijk kon tot nu toe geen werking tegen teken worden aangetoond.

Problematisch aan halsbanden in het algemeen is dat katten tijdens hun zwerftochten gemakkelijk daarmee aan takken, hekken of struiken blijven haken. Er bestaat een groot risico op verstikking als katten met halsbanden rondzwerven. Bovendien houden de meeste katten niet van halsbanden. Van deze twijfelachtige methode kun je dus beter afblijven.

Teken bij katten voorkomen - makkelijker gezegd dan gedaan

Helaas is het lastig om teken bij katten op lange termijn te voorkomen. Er bestaat tot op heden nog geen vaccinatie tegen door teken overdraagbare ziekten, waardoor men na elke uitstap naar buiten de huistijger nauwkeurig op teken moet controleren. Dit werkt goed door de kat uitgebreid te aaien en daarbij op teken te voelen.

Spot-on-producten

Chemische mogelijkheden voor tekenbescherming zijn zogenaamde spot-on-preparaten, die in de nek worden gedruppeld en werkzame stoffen zoals fipronil bevatten. Ze houden teken niet op afstand, maar doden ze zodra ze met de werkzame stof in contact komen. Welk preparaat geschikt is, kunt u het beste overleggen met de dierenarts.

Let op: Bij spot-on-preparaten moet u erop letten dat er geen werkzame stoffen zoals permethrine in zitten. Deze kunnen dodelijk zijn voor katten. Meer informatie over permethrine vindt u in onze blogpost: Permethrine en de bijwerkingen ervan.

Repellents

Repellents doden teken niet, maar zijn bedoeld om ze via de geur op afstand te houden. De vlooien- & tekenspray van SILBERKRAFT maakt hierbij gebruik van citroen-eucalyptus-olie. Spray het product vóór een uitstap naar buiten tussen de schouderbladen, zodat de kat het niet kan oplikken. Gebruik biociden voorzichtig. Lees vóór gebruik altijd het etiket en de productinformatie.

Bronnen en verdere informatie

• https://www.liebenswert-magazin.de/zeckenmittel-katzen-mit-natuerlichen-mitteln-vor-den-parasiten-schuetzen-1844.html
• https://www.catsbest.de/zeckenmittel-fuer-katzen/
• https://parasitenportal.de/zeckenschutz-bei-katzen/
• https://parasitenportal.de/katzenkrankheiten-durch-zecken/
• RKI FSME
• RKI Borreliose
• https://www.zecken-radar.de/
• Robert Koch-Institut: RKI-Ratgeber Lyme-Borreliose (Entfernen von Zecken)